Chữ Thiên (天) trong Kính Thiên: Ông trời sâu thẳm của nền trời Á Đông

7/20/2020 12:00:00 AM | 0

Viết về Kính Thiên (敬天) mà chưa đi đến tận cùng ý nghĩa của chữ Thiên (天) thì chưa chạm được vào linh hồn của trang này. Bởi lẽ, chữ Thiên mà KinhThien.org muốn nói đến không phải là vị Thượng Đế ngồi trên ngai vàng, tay cầm cán cân ban phước giáng họa theo thất tình lục dục của con người. Thiên của Á Đông là một thực tại hoàn toàn khác – cao xa hơn, sâu thẳm hơn, và chính vì thế, đáng kính hơn.

1. Thiên không phải Thượng Đế

Cần minh định ngay từ đầu: Khi nói về Thiên (天) trong tư tưởng Á Đông, ta không nói đến vị Thượng Đế nhân cách của các tôn giáo Abrahamic – Đấng tạo dựng, phán xét, ban thưởng, trừng phạt theo ý muốn cá nhân. Thượng Đế phương Tây là một Ngôi Vị (Person), có tình yêu, có cơn thịnh nộ, có sự ghen tuông thiêng liêng; Ngài lắng nghe lời cầu nguyện và can thiệp vào lịch sử.

Thiên của Á Đông thì không như vậy.

Thiên là hòa tấu khúc của vũ trụ, vận hành không ngừng nghỉ trong quy luật sinh sinh diệt diệt. Kinh Dịch (易經) đã đúc kết bản chất ấy bằng sáu chữ:

"Sinh sinh chi vị Dịch." 生生之謂易 (Kinh Dịch – 易經, Hệ từ thượng – 繫辭上) "Không ngừng sinh sinh gọi là Dịch."

Thiên là sự hài hòa nội tại của vạn vật, là luật nhân quả tương sinh tương khắc (因果相生相剋) không cần người điều phối. Thiên không ban ân và cũng không giáng phạt – Thiên chỉ vận hành. Đặt vào ngôn ngữ triết học phương Tây, Thiên gần với thượng đế của Spinoza hơn bất cứ thực thể siêu nhiên nào: Deus sive Natura – thượng đế tức là Tự Nhiên. Đây là một thực tại mang tính phiếm thần (汎神) – không phải vị thần ngự trên cao, mà là thần tính thấm đẫm trong toàn bộ vũ trụ.

2. "Thiên nhược hữu tình, thiên diệc lão" – Trời vượt lên trên thất tình lục dục

Không có câu thơ nào nắm bắt tinh thần ấy cô đọng hơn câu của Lý Hạ (李賀, 790–816) thời Đường:

"Thiên nhược hữu tình, thiên diệc lão." 天若有情天亦老 (Lý Hạ – 李賀, "Kim Đồng Tiên Nhân Từ Hán Ca" – 金銅仙人辭漢歌) "Nếu trời mà có tình cảm, thì trời cũng già đi."

Câu thơ thoạt nghe như lời than thở u uất. Nhưng ẩn dưới đó là một mệnh đề triết học: Chính vì trời không có thất tình lục dục (七情六欲) – không hỉ (喜), không nộ (怒), không ái (愛), không ố (惡), không ai (哀), không lạc (樂) – nên trời mới trường cửu. Những gì có tình cảm sẽ hao mòn vì tình cảm; những gì mang thất tình lục dục sẽ già đi và chết đi như muôn loài. Trời vĩnh hằng không phải vì quyền năng, mà vì trời đứng ngoài vòng sinh diệt của dục vọng.

Nói cách khác, câu thơ của Lý Hạ chứa đựng một lời định nghĩa ngược: Thiên chính là điều không bao giờ già, vì Thiên không có tình. Đây chính là chữ Thiên mà Kính Thiên hướng đến: một thực tại vượt lên xa tình cảm tầm thường của con người, vô vi nhi vô bất vi (無為而無不為) – không làm mà không gì là không được làm.

3. Nho gia: Kính nhi viễn chi – Tôn giáo của người trưởng thành

Người phương Tây đôi khi thắc mắc: Nho giáo có phải là tôn giáo không? Câu trả lời nằm ngay trong lời Khổng Tử:

"Vụ dân chi nghĩa, kính quỷ thần nhi viễn chi, khả vị tri hĩ." 務民之義，敬鬼神而遠之，可謂知矣 (Luận Ngữ – 論語, 6.22) "Chuyên tâm vào nghĩa vụ với con người, kính trọng quỷ thần nhưng giữ khoảng cách – như vậy có thể gọi là trí vậy."

Kính nhi viễn chi (敬而遠之) – kính trọng nhưng không thân cận. Đây là thái độ điển hình của một nền tư tưởng không đặt cược đời sống vào thần linh. Khổng Tử không phủ nhận sự tồn tại của quỷ thần, nhưng ông xem việc bàn đến chúng là chuyện không thiết thực. Điều cần làm là sửa mình, lo việc người, thực hành nhân nghĩa lễ trí (仁義禮智) – chứ không phải cầu xin ân sủng từ thế giới vô hình.

Theo nghĩa này, Đạo Khổng là một tôn giáo hoàn toàn vô thần: không có Đấng Sáng Tạo, không có giáo điều mặc khải, không có lời hứa thiên đường. Nền tảng của nó là nhân luân (人倫) và lương tâm (良心) – những thứ nằm ngay trong lòng người, không cần bên ngoài ban phát.

4. Đạo Lão: Thiên là Tự nhiên, không hỉ nộ ái ố

Lão Tử nói rõ hơn Khổng Tử về bản chất của Thiên:

"Thiên địa bất nhân, dĩ vạn vật vi sô cẩu." 天地不仁，以萬物為芻狗 (Đạo Đức Kinh – 道德經, chương 5) "Trời đất không có lòng nhân từ kiểu người, coi vạn vật như chó rơm."

Câu này thường bị hiểu lầm là Lão Tử đang nói Trời "tàn nhẫn". Thực ra ý tứ sâu xa hơn: Trời đất vượt lên trên nhân (仁) – tức là vượt lên trên thứ tình cảm, thiên vị, bè phái của con người. Sô cẩu (芻狗 – chó rơm) được dùng trong tế lễ, được trân trọng khi cần, bỏ đi sau tế – không vì ghét, không vì yêu, chỉ là đúng quy luật. Vạn vật sinh ra rồi diệt, đơm hoa rồi tàn, đúng thời thì đến, hết thời thì đi – Trời không khóc và cũng không vui vì điều đó.

Trời của Đạo Lão là Tự nhiên (自然) – nghĩa đen là "tự nó như vậy". Không ai đặt ra, không ai vận hành, không ai cần thờ phụng để xin phép – nó vận hành theo lẽ của chính nó. Sự vô tình cảm của Thiên không phải vì lạnh lùng, mà vì sự hài hòa nội tại của vũ trụ không cần đến cảm xúc để vận hành. Đây là thứ Thiên gần với Đạo (道) nhất: nguyên lý vô hình, vô danh, không thể gọi tên, nhưng là nền tảng của mọi tồn tại.

5. Chân nhân và Thánh nhân – Người vượt thoát thất tình lục dục

Nếu Thiên là thực tại vượt lên trên thất tình lục dục, thì người Á Đông không kính trọng thần linh theo cách phương Tây – họ kính trọng những con người đã thực sự vượt thoát lên gần với Thiên.

Đạo gia gọi những người ấy là Chân nhân (真人). Trang Tử mô tả Chân nhân là người "không biết vui khi sống, không biết sợ khi chết" (不知說生，不知惡死 – Trang Tử 莊子, thiên Đại Tông Sư 大宗師) – sống chết với họ chỉ là hai mặt của một vòng chuyển hóa, không còn bám víu hay kinh sợ. Trang Tử còn nói Chân nhân "thở bằng gót chân" (真人之息以踵) – hình ảnh ẩn dụ về sự bình lặng đến tuyệt đối, không còn hơi thở gấp gáp của lo âu và dục vọng.

Nho gia gọi đỉnh cao ấy là Thánh nhân (聖人): người thấu hiểu đạo lý đến mức hành động tự nhiên như trời đất, không cần cưỡng ép – "tòng tâm sở dục, bất du củ" (從心所欲，不踰矩 – Luận Ngữ 論語, 2.4): Làm theo lòng mà không vượt phép tắc.

Cả Chân nhân lẫn Thánh nhân đều chỉ về một lý tưởng: người vượt thoát thất tình lục dục (七情六欲), không còn tranh hơi chiếm đất dành dân, không bị tham sân si trói buộc – người ấy gần với Thiên nhất. Không phải vì họ là thần linh, mà vì họ đã trở nên hài hòa với quy luật vũ trụ. Và chính vì thế, họ đáng kính.

6. Thượng đế của Spinoza và Thiên của Á Đông – Cuộc gặp gỡ qua thế kỷ

Baruch Spinoza (1632–1677), triết gia Hà Lan gốc Do Thái, bị cộng đồng của mình khai trừ vì một quan điểm dị giáo: Deus sive Natura – thượng đế tức là Tự Nhiên. Với ông, thượng đế không phải một Ngôi Vị riêng biệt ngồi ngoài vũ trụ; thượng đế chính là toàn bộ vũ trụ, là nguyên lý vô hạn vận hành trong mọi sự vật. Thượng đế này không có ý chí riêng, không yêu không ghét, không thưởng không phạt – thượng đế đơn giản là Tất cả.

Các học giả Á Đông nhận ra ngay: thượng đế của Spinoza rất gần với Thiên của Á Đông. Cả hai đều là một thực tại vô nhân cách, bao trùm, vận hành theo lẽ nội tại, không cần cầu nguyện và không đáp lại lời cầu nguyện. Cả hai đều vượt lên trên thiện ác theo nghĩa đạo đức thông thường – không phải vì vô đạo đức, mà vì siêu vượt phạm trù ấy.

Sự khác biệt nhỏ là: Spinoza tiếp cận từ hướng siêu hình học duy lý của phương Tây; Á Đông tiếp cận từ hướng thực hành đạo đức và tu thân. Nhưng điểm đến không khác nhau bao nhiêu: một thực tại toàn thể, hài hòa, vô tình cảm, đáng kính trọng không phải vì quyền năng mà vì sự vĩnh hằng của nó. Điều khiến Einstein tự nhận là "tin vào thượng đế của Spinoza" – thực ra đó cũng là thứ Thiên mà người Á Đông đã kính ngưỡng từ hàng nghìn năm trước.

7. Tôn giáo Á Đông: Đạo đức xã hội và tâm bổn thiện

Nếu Thiên không ban phước và không trừng phạt, thì tôn giáo Á Đông là gì?

Là mực thước đạo đức xã hội. Là cách xử thế giữa con người với vạn vật và với kẻ đồng loại. Là hành trình trở về với tâm bổn thiện (本善) – Mạnh Tử chủ trương thiện là bản tính cố hữu của con người (性善說), Phật giáo nói đến Phật tánh (佛性) sẵn có trong mỗi chúng sinh, Dương Minh học nói đến lương tri (良知) không cần học mới biết. Thảy đều chỉ về một hướng: điều thiện không phải là thứ được ban từ bên ngoài, mà là thứ cần được phục hồi từ bên trong – người Á Đông gọi đó là lương tâm (良心).

Tôn giáo theo nghĩa Á Đông, vì thế, không có hội thánh, không có kinh sách duy nhất, không có linh mục độc quyền trung gian giữa người và Trời. Tôn giáo chính là cách người ta sống: sống thế nào với cha mẹ, với thầy, với bạn, với kẻ thù, với đất trời, với muôn loài. Kính Thiên là đỉnh của nền tôn giáo ấy – không phải vì Trời cần được kính, mà vì khi con người biết kính Thiên, họ sẽ tự nhiên kính mọi thứ xứng đáng được kính: Kính lẽ phải, kính sinh linh, kính thời gian, kính lương tâm chính mình.

Lời kết

Thiên của Kính Thiên là một bầu trời không có mặt trời nhân tạo của những lời hứa thiên đường hay lời đe dọa địa ngục. Đó là bầu trời thật – mênh mông, vô tình cảm, hài hòa đến tuyệt đối, vận hành không bao giờ nghỉ. Ông trời Á Đông không nghe lời cầu nguyện, nhưng ông trời ấy đáp lại mọi hành động bằng luật nhân quả tương sinh tương khắc không sai chạy.

Kính Thiên vì thế là biết rằng: Không có đường tắt trong vũ trụ này. Làm thiện thì thiện trở về, làm ác thì ác trở về – không phải do Trời phán xét, mà do bản thân quy luật vận hành của vũ trụ. Đó là điều sâu thẳm hơn bất cứ lời hứa nào của bất cứ tôn giáo hữu thần nào – bởi nó không thể bị van xin, không thể bị mua chuộc, không thể bị đánh lừa.

Ông trời Á Đông im lặng. Và chính sự im lặng ấy là tiếng nói uy quyền nhất.

---