Khoác áo cũ và mua sách mới

Có một kiểu người đi giữa phố xá phồn hoa, trên người khoác tấm áo đã sờn cũ, bạc màu qua bao mùa nắng mưa, nhưng trong túi lại nằng nặng vài cuốn sách vừa mới tinh, còn thơm mùi giấy in. Người đời nhìn vào, có kẻ chép miệng thương hại, có kẻ khẽ cười cho là gàn dở, chẳng biết lo toan bản thân. Nhưng nếu dừng lại mà suy ngẫm, ta sẽ thấy đó không hẳn là sự thiếu thốn bất đắc dĩ, mà là một lựa chọn sống - một triết lý được gói ghém trong hai việc tưởng như rất đỗi bình thường: khoác áo cũ, và mua sách mới.

Đó không phải lời khuyên về cách ăn mặc hay cách tiêu tiền, mà là một tuyên ngôn thầm lặng về thứ tự ưu tiên trong đời sống: giữa cái bên ngoài và cái bên trong, giữa hình hài và tâm hồn, người ấy đã chọn nuôi dưỡng phần nào trước.

Áo cũ, trước hết, không phải là dấu hiệu của nghèo túng, mà là biểu hiện của một sự ung dung. Người khoác áo cũ không hẳn vì không đủ tiền sắm áo mới, mà vì hiểu rằng tấm áo, suy cho cùng, chỉ là vật che thân, không phải thước đo giá trị con người. Bao đời nay, người ta vẫn quen nhìn nhau qua lớp vỏ bên ngoài - quần áo tươm tất, xe cộ bóng loáng, những món đồ hiệu được khoác lên như tấm biển quảng cáo cho địa vị. Nhưng có một kiểu người khác, tự tại trước ánh nhìn phán xét ấy, vẫn thản nhiên khoác lên mình tấm áo đã sờn vai, bởi họ hiểu: áo cũ tuy không còn mới, nhưng vẫn ấm, vẫn lành, vẫn đủ làm tròn bổn phận của nó. Tiết kiệm ở đây không phải vì bủn xỉn, mà là một cách tự do - tự do khỏi sự trói buộc của ánh mắt người đời, để dành tâm sức cho những điều đáng giá hơn.

Và điều đáng giá hơn ấy chính là sách mới. Nếu áo cũ là sự khước từ, thì sách mới lại là sự khao khát không bao giờ vơi cạn. Một cuốn sách còn thơm mùi giấy, mùi mực, là một cánh cửa vừa hé mở dẫn vào thế giới chưa từng biết đến. Người mua sách mới, dù đang khoác trên vai tấm áo cũ kỹ, vẫn không ngừng nuôi lớn tâm hồn mình, vẫn giữ cho trí óc mình tươi mới, không chịu già cỗi, không chịu đứng yên. Thân thể có thể bằng lòng với những gì cũ kỹ, quen thuộc, nhưng tinh thần thì luôn đòi hỏi cái mới, cái chưa biết, cái còn phải khám phá. Đó là sự khác biệt căn bản giữa nuôi thân và dưỡng trí: thân xác chỉ cần đủ, còn tâm hồn thì không bao giờ đủ.

Xét kỹ hơn, trong hai vế của câu nói còn ẩn chứa một chiều kích khác - chiều kích của thời gian. Áo cũ là hiện thân của quá khứ: nó đã cùng ta đi qua bao mùa, đã sờn ở khuỷu tay vì những lần tựa vào bàn làm việc, đã bạc màu vì nắng của những ngày đã sống. Khoác lại nó, cũng như đang khoác lại chính những kỷ niệm của mình, không vội vàng chối bỏ những gì đã qua chỉ để chạy theo cái mới cho bằng người. Còn sách mới lại luôn hướng về phía trước, là lời hứa hẹn về những gì chưa biết, những chân trời chưa đặt chân tới. Một người biết trân trọng áo cũ mà vẫn khát khao sách mới, kỳ thực là người biết đứng vững trong hiện tại: chân đặt trên nền quá khứ đã qua, mắt vẫn dõi về phía những điều còn ở phía trước.

Người xưa vẫn kể về Nhan Hồi - học trò của Khổng Tử - sống trong ngõ hẹp, chỉ với một giỏ cơm, một bầu nước; ai cũng cho là khổ không chịu nổi, riêng Nhan Hồi vẫn không đổi niềm vui của mình. Cái vui ấy không đến từ áo cơm đầy đủ, mà đến từ việc được học, được nghĩ, được sống trọn vẹn với đạo lý mình theo đuổi. Ở đất Việt, Nguyễn Bỉnh Khiêm khi cáo quan về ở ẩn cũng từng viết: "Ta dại, ta tìm nơi vắng vẻ, người khôn, người đến chốn lao xao." Cái dại của bậc trí giả chính là biết chọn sự thanh bần để giữ lấy tâm hồn thanh sạch, thay vì chen chúc giữa phồn hoa mà đánh mất chính mình. Khoác áo cũ, xét đến cùng, cũng là một hình thức của cái "dại" ấy - cái dại khôn ngoan của người biết rõ mình cần gì thực sự trong đời.

Nhưng cũng cần nói rõ, triết lý này không phải là sự tôn vinh nghèo khó, càng không phải lời cổ xúy cho việc coi nhẹ vật chất một cách cực đoan. Áo mới không có tội, giàu có không phải là điều đáng xấu hổ. Vấn đề không nằm ở việc có bao nhiêu tiền, mà ở chỗ khi nguồn lực có hạn, ta đặt nó vào đâu. Có người sẵn sàng vay nợ để mua một chiếc áo hàng hiệu, khoác lên người trong chốc lát để chụp một tấm ảnh, rồi quên nó trong góc tủ. Có người lại nhịn một bữa ăn ngon, mặc lại chiếc áo đã mặc năm ngoái, chỉ để dành tiền mua một cuốn sách sẽ ở lại với mình suốt đời, thậm chí truyền lại được cho con cháu. Cùng một khoản tiền, nhưng hai cách tiêu dùng ấy phản chiếu hai bảng giá trị hoàn toàn khác nhau.

Trong thời đại mà mạng xã hội biến việc phô bày thành một nhu cầu gần như bản năng, khi giá trị con người nhiều lúc bị đo bằng số lượt thích dưới bức ảnh diện đồ mới, thì việc chọn khoác áo cũ để mua sách mới lại càng trở thành một thái độ sống can đảm hơn bao giờ hết. Nó đòi hỏi người ta đủ vững vàng để không cần chứng minh giá trị bản thân qua những gì phô ra bên ngoài, đủ tỉnh táo để phân biệt giữa nhu cầu thật và ham muốn được nhìn thấy. Ngày nay, "áo cũ" có thể không còn là một manh áo vá, mà là một chiếc điện thoại dùng đã lâu năm, một chiếc xe cà tàng, một căn phòng không nội thất sang trọng. Và "sách mới" cũng không nhất thiết chỉ là sách in trên giấy, mà có thể là một khóa học, một chuyến đi để mở mang tầm mắt, một cuộc trò chuyện để học thêm điều mới. Tinh thần của triết lý xưa, vì vậy, vẫn còn nguyên giá trị, chỉ khoác lên mình những hình hài khác của thời đại.

Suy cho cùng, đời người là một cuộc phân bổ không ngừng giữa cái hữu hạn và cái vô hạn. Thân xác là hữu hạn - nó sẽ già đi, sẽ hao mòn, có chăm chút đến đâu rồi cũng trở về cát bụi. Nhưng trí tuệ và tâm hồn lại là thứ có thể lớn lên không ngừng, không có điểm dừng, càng nuôi dưỡng càng giàu có. Người khôn ngoan là người biết đặt phần đầu tư của mình vào nơi sinh lời bền vững nhất. Khoác áo cũ, không phải vì hờ hững với bản thân, mà vì đã tìm được một nơi đáng để tận tâm hơn: những trang sách sẽ ở lại, sẽ lớn lên cùng năm tháng, sẽ là gia tài không ai lấy đi được, ngay cả khi tấm áo kia đã sờn đến lần vá cuối cùng.

Và có lẽ, đó mới là thứ xa xỉ thực sự - không phải là khoác trên người những gì mới nhất, đắt nhất, mà là được sống một đời có tâm hồn không ngừng lớn lên, dẫu tấm áo trên vai vẫn cũ như ngày hôm qua.