Quẻ 56 — Hỏa Sơn Lữ (火山旅): Bên Trong Giữ Tĩnh, Bên Ngoài Giữ Sáng

Quẻ thứ năm mươi sáu trong 64 quẻ Chu Dịch — đảo cấu trúc quẻ Phong vừa đọc: Ly lên trên, Cấn xuống dưới. Tự Quái truyện nối liền: "Phong, đại dã. Cùng đại tất thất kỳ cư, cố thụ chi dĩ Lữ" (豐，大也。窮大必失其居，故受之以旅) — Phong nghĩa là lớn; lớn đến tận cùng ắt sẽ đánh mất chỗ ở của mình, nên sau Phong là đến Lữ. Tạp Quái truyện tóm gọn thêm: "Phong, đa cố dã. Thân quả, Lữ dã" (豐，多故也。親寡，旅也) — Phong thì nhiều bạn cũ quen biết; Lữ thì ít người thân thích. Một nhà chú giải nhận xét: cấu trúc hai quẻ đối nhau, ý nghĩa cũng đối nhau — Phong là thịnh đại, Lữ là cái thịnh đại ấy bị đẩy đến chỗ cùng cực, hóa thành lưu lạc.

Thoán Từ

旅：小亨，旅貞吉。 (Lữ: Tiểu hanh, lữ trinh cát.) "Lữ: hanh thông ở mức nhỏ, giữ chính bền trong cảnh lữ hành thì tốt."

Thoán truyện giải: "Nhu đắc trung hồ ngoại, nhi thuận hồ cương, chỉ nhi lệ hồ minh, thị dĩ tiểu hanh, lữ trinh cát dã. Lữ chi thời nghĩa đại hĩ tai!" (柔得中乎外，而順乎剛，止而麗乎明，是以小亨，旅貞吉也。旅之時義大矣哉) — [đức tính] mềm mỏng mà đạt được sự trung chính khi ở bên ngoài [quê hương], lại biết thuận theo cái cứng rắn xung quanh; dừng lại đúng lúc mà vẫn gắn liền với sự sáng suốt — vì vậy mà đạt được hanh thông nhỏ, giữ chính bền trong cảnh lữ hành thì tốt. Ý nghĩa của thời Lữ thật lớn lao thay!

Đại Tượng

山上有火，旅；君子以明慎用刑，而不留獄。 (Sơn thượng hữu hỏa, Lữ; quân tử dĩ minh thận dụng hình, nhi bất lưu ngục.) "Trên núi có lửa [cháy lan không dừng lại một chỗ lâu] — đó là quẻ Lữ; người quân tử noi theo đó mà sáng suốt, thận trọng khi dùng đến hình phạt, không để việc xử án tồn đọng, kéo dài."

So với "chiết ngục trí hình" — quyết đoán, dứt khoát xử án — của quẻ Phong lúc còn ở thế mạnh, thịnh vượng, thái độ dùng luật pháp lúc ở cảnh Lữ (lưu lạc, không có căn cứ vững chắc) lại nghiêng về sự thận trọng, không để việc kéo dài — một sự điều chỉnh khôn ngoan cho đúng với hoàn cảnh đã đổi khác.

Luận Giải

Phạm Trọng Yêm — nhà chính trị, văn nhân nổi tiếng đời Tống, tác giả bài "Nhạc Dương Lâu Ký" — từng đúc kết tinh thần ứng xử đúng đắn cho cảnh Lữ bằng một câu rất cô đọng: "Nội chỉ nhi bất động ư tâm, ngoại minh nhi phất mê kỳ vãng, dĩ tư thích Lữ, cố đắc tiểu nhi trinh cát" (內止而不動於心，外明而弗迷其往，以斯適旅，故得小而貞吉) — bên trong giữ tĩnh mà không để tâm dao động, bên ngoài sáng suốt mà không mê lạc đường đi — dùng đó mà ứng phó với cảnh lữ hành, nên đạt được hanh thông nhỏ mà chính bền, tốt lành.

Đây có lẽ là bài học phổ quát nhất của quẻ Lữ: mất đi chỗ dựa quen thuộc — một mái nhà, một vị thế, một cộng đồng thân thuộc — là hoàn cảnh mà sớm muộn ai cũng có thể gặp phải, dù dưới hình thức nào (một cuộc chuyển đổi công việc, một cuộc di cư, hay đơn giản là một giai đoạn đời không còn gì chắc chắn như trước). Điều quyết định không phải là làm sao để tránh khỏi cảnh ấy — như Tự Quái đã nói, thịnh đến cùng cực ắt sẽ có lúc mất chỗ dựa — mà là giữ được hai điều song song: sự tĩnh tại bên trong, không để hoàn cảnh bên ngoài làm dao động tâm trí, và sự sáng suốt để nhìn rõ đường đi tiếp theo, không hoang mang, lạc lối. Hanh thông trong cảnh Lữ tuy nhỏ, tuy khiêm tốn hơn nhiều so với thời Phong huy hoàng trước đó — nhưng vẫn là một hanh thông thật sự, nếu giữ đúng được cách ứng xử này.

Tài Liệu Tham Khảo

• Chu Dịch (周易) — quẻ Lữ (旅), Thoán từ, Thoán truyện, Đại Tượng.
• Tự Quái truyện (序卦傳), Tạp Quái truyện (雜卦傳).
• Phạm Trọng Yêm (范仲淹) — lời bàn về quẻ Lữ, dẫn qua các bản chú giải Chu Dịch lưu truyền.