Tam giới phù vân

7/14/2020 12:00:00 AM | 628

Tam Giới Phù Vân

Suy ngẫm về lẽ vô thường giữa cõi luân hồi

"Đời người với bao khổ não vô thường hơn cả bong bóng nước trước gió. Vì vậy, phi thường thay nếu được thở ra, hít vào và được thức tỉnh sau cơn mê dài." — Long Thọ Bồ Tát (龍樹菩薩, Nāgārjuna), Thư Gửi Bạn (Hán dịch: Khuyến Giới Vương Tụng 勸誡王頌, Suhṛllekha), kệ tụng khuyến giáo gửi một vị vua xứ Nam Ấn

I. Chư Hành Vô Thường

Trong tạng kinh nhà Phật, có bốn chữ tóm thâu trọn vẹn thực tướng của vạn pháp: chư hành vô thường (諸行無常). Đây là điều thứ nhất trong Tam Pháp Ấn (三法印) — ba dấu ấn dùng để ấn chứng đâu là chánh pháp, được ghi lại từ Tạp A Hàm Kinh (雜阿含經). Hết thảy các pháp hữu vi, do nhân duyên (因緣) hòa hợp mà sinh khởi, đều trôi chảy, biến dịch trong từng sát-na (剎那), không một khoảnh khắc dừng nghỉ. Đó không phải một nhận định bi quan về cuộc đời, mà là quy luật khách quan, phổ quát, chi phối từ hạt bụi đến tinh cầu, từ một niệm tâm thức thoáng qua đến trọn một kiếp sống của chư thiên.

Toàn bộ pháp giới hữu tình xưa nay vẫn được quy về ba cõi, gọi là Tam Giới (三界): Dục giới (欲界) — cõi của ái dục, gồm các nẻo địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, a-tu-la, nhân gian và sáu tầng trời dục; Sắc giới (色界) — cõi của các bậc thiền định, còn thân tướng nhưng đã lìa dục nhiễm; và Vô Sắc giới (無色界) — cõi chỉ còn tâm thức vi tế, không còn hình sắc. Ba cõi tưởng như bao trùm hết mọi khả thể của đời sống, nhưng không một cõi nào — kể cả cõi trời cao tột — được miễn trừ khỏi quy luật vô thường.

Bởi thế mà đời người trôi nhanh về phía cái chết, chẳng khác điệu nhảy chưa trọn nhịp đã tàn của vũ công, tia chớp lóe lên rồi tắt giữa tầng không, hay dòng thác đổ xuống ghềnh đá không bao giờ ngừng lại để người ta kịp nhìn ngắm. Đáng e ngại hơn nữa: cảnh giới ta sẽ tái sinh và khoảnh khắc cái chết ập đến, không ai biết trước được. Ý ấy có thể gói trong đôi vần kệ:

☁️Ba cõi phù du mây thu bay Sinh tử khác nào vũ điệu say Chúng sinh mạng mỏng như chớp lóe, Trôi nhanh như thác đổ non ghềnh.

Nhận ra điều này không phải để sinh lòng chán chường, mà để thức tỉnh: chính vì đời người mong manh, mà thân người khó được, chánh pháp khó gặp lại càng là điều hiếm có, nên mỗi hơi thở còn lại càng đáng được trân trọng. Ba dòng tư tưởng lớn của phương Đông — Phật, Lão, Nho — tuy khác nhau về con đường, nhưng đều từng nhìn thẳng vào sự thật ấy, và từ đó mở ra ba thái độ sống đáng để hành giả (行者) đối chiếu, suy ngẫm.

II. Phật Gia Quán: Tam Giới Như Hỏa Trạch

Trong Kinh Diệu Pháp Liên Hoa (妙法蓮華經), Phẩm Thí Dụ (譬喻品), Đức Phật dùng một hình ảnh chấn động để nói về bản chất của ba cõi:

三界無安，猶如火宅，眾苦充滿，甚可怖畏 Tam giới vô an, do như hỏa trạch, chúng khổ sung mãn, thậm khả bố úy "Ba cõi không an ổn, ví như nhà lửa; các khổ tràn đầy, thật đáng sợ hãi."

Ngọn lửa ấy không đến từ bên ngoài, mà chính là tham, sân, si thiêu đốt không ngơi nghỉ; mái nhà ấy — dẫu nguy nga đến đâu, dẫu là cung trời hay cõi nhân gian — cũng không hề vững chắc. Kinh Đại Thừa Bổn Sinh Tâm Địa Quán (大乘本生心地觀經), Tự Phẩm (序品), nói rõ hơn nữa: dẫu các vị trời sống thọ đến tám vạn năm, một khi phước báo cạn kiệt, vẫn phải trở lại các đường ác —

猶如夢幻與泡影，亦如朝露及電光 Do như mộng huyễn dữ bào ảnh, diệc như triêu lộ cập điện quang "Như giấc mộng, như ảo ảnh, như bọt nước, như bóng hình; cũng như sương mai, như ánh chớp."

Đây chính là những hình ảnh mà bài kệ khép lại Kinh Kim Cang (金剛經) — chủ đề của một khải luận trước trên trang này — từng nhắc tới: "nhất thiết hữu vi pháp, như mộng huyễn bào ảnh, như lộ diệc như điện, ưng tác như thị quán" (一切有為法，如夢幻泡影，如露亦如電，應作如是觀) — hết thảy pháp hữu vi đều nên được quán chiếu như vậy. Không phải ngẫu nhiên mà vũ công, tia chớp, dòng thác trong đề tài hôm nay lại cộng hưởng với chính những ẩn dụ ấy: đó là một kho tàng hình ảnh mà Phật giáo đã dùng suốt hai mươi lăm thế kỷ để nói về cùng một thực tại — không một hiện tượng hữu vi nào, dù huy hoàng đến đâu, có thể tự tại trường tồn.

Chính vì lẽ đó mà thiền môn xưa nay vẫn khắc trên bảng gỗ treo trước thiền đường tám chữ nhắc nhở người tu:

生死事大，無常迅速 Sinh tử sự đại, vô thường tấn tốc "Sinh tử là việc lớn, vô thường đến rất nhanh."

Câu này có gốc từ lời Ngũ Tổ Hoằng Nhẫn (五祖弘忍) dạy chúng, được ghi trong bản Đôn Hoàng của Lục Tổ Đàn Kinh (六祖壇經), và được Thiền sư Vĩnh Gia Huyền Giác (永嘉玄覺) — người được Lục Tổ Huệ Năng ấn chứng ngay trong một đêm, nên có hiệu "nhất túc giác" — nhắc lại, chép trong Ngũ Đăng Hội Nguyên (五燈會元). Thân người khó được, chánh pháp khó gặp, mà cái chết lại không hẹn giờ: đó là lý do vì sao được thở ra hít vào, được tỉnh giấc sau một đêm dài, theo lời Long Thọ đã dẫn ở đầu bài, lại là điều "phi thường" đáng mừng đến vậy. Con đường Phật gia đáp lại vô thường, do đó, không phải bằng cam chịu, mà bằng tinh tấn hành trì để cầu giải thoát (解脫) — ra khỏi vòng sinh diệt, chứ không chỉ ẩn nhẫn chịu đựng nó.

III. Lão – Trang Quán: Thiên Địa Thượng Bất Năng Cửu

Nếu Phật gia nhìn vô thường qua lăng kính giải thoát, thì Lão – Trang nhìn vô thường như một đặc tính tất nhiên của chính Đạo (道) đang vận hành. Đạo Đức Kinh (道德經), chương 23, viết:

飄風不終朝，驟雨不終日。孰為此者？天地。天地尚不能久，而況於人乎？ Phiêu phong bất chung triêu, sậu vũ bất chung nhật. Thục vi thử giả? Thiên địa. Thiên địa thượng bất năng cửu, nhi huống ư nhân hồ? "Gió lốc chẳng trọn một buổi sáng, mưa dữ chẳng trọn một ngày. Ai làm nên chúng? Là trời đất. Trời đất còn chẳng thể lâu bền, huống chi là người?"

Lão Tử không luận về ba cõi hay nghiệp báo, mà đi thẳng vào một sự thật còn trần trụi hơn: nếu ngay cả trời đất — nền tảng tưởng như vững chãi nhất mà con người vẫn nương tựa — cũng không giữ nổi một cơn cuồng phong quá một buổi sáng, thì thân phận con người, vốn nhỏ nhoi hơn trời đất muôn phần, còn gì để mà cậy vào sự thường hằng? Đó là lối lập luận suy từ cái lớn nhất soi vào cái nhỏ nhất, rất đặc trưng của tư tưởng Đạo gia.

Trang Tử (莊子), trong thiên Tri Bắc Du (知北遊), đưa hình ảnh ấy về sát ngay đời người:

人生天地之間，若白駒之過隙，忽然而已 Nhân sinh thiên địa chi gian, nhược bạch câu chi quá khích, hốt nhiên nhi dĩ "Người ta sống giữa trời đất, chẳng khác gì bóng ngựa trắng vụt qua khe cửa, thoáng chốc là hết."

Câu này về sau trở thành thành ngữ quen thuộc "bạch câu quá khích" (白駒過隙), nhưng nguyên văn còn đi xa hơn một câu ví von: ngay sau đó, Trang Tử viết tiếp "dĩ hóa nhi sinh, hựu hóa nhi tử" (已化而生，又化而死) — đã biến hóa mà thành sinh, lại biến hóa mà thành tử; sinh vật thương xót điều ấy, loài người bi ai vì nó. Nhưng với Trang Tử, sống chết tựu trung chỉ là một nhịp biến hóa (化) tự nhiên của trời đất, không phải một biến cố cần khiếp sợ. Nếu Phật gia đáp lại vô thường bằng tinh tấn cầu giải thoát, thì Lão – Trang đáp lại bằng thái độ an nhiên, thuận theo tự nhiên: không cưỡng lại dòng biến dịch, không bám chấp vào hình tướng đang tan rã, mà hòa mình vào nhịp điệu vốn có của trời đất — bởi có lo sợ hay níu kéo, cơn gió lốc cũng chẳng vì thế mà ở lại quá một buổi sáng.

IV. Nho Gia Quán: Thệ Giả Như Tư, Tự Cường Bất Tức

Đến lượt Khổng Tử (孔子), Ngài không luận về hỏa trạch hay Đạo vận hành, mà đứng bên một dòng sông, buông một tiếng thở dài trở thành thiên cổ tuyệt xướng. Luận Ngữ (論語), thiên Tử Hãn (子罕), chép:

子在川上曰：逝者如斯夫，不舍晝夜 Tử tại xuyên thượng viết: thệ giả như tư phù, bất xả trú dạ "Khổng Tử đứng trên bờ sông, nói: cái trôi qua là như thế này chăng, chẳng kể ngày đêm mà thôi nghỉ."

Không một chữ nào nhắc đến sinh tử hay ba cõi, nhưng người đọc bao đời vẫn nghe trong câu nói giản dị ấy cùng một nỗi niềm với Long Thọ, với Trang Tử: thời gian là dòng chảy không thể giữ lại, và đời người trôi theo nó, không một khắc nào ngoái đầu.

Nhưng khác với thái độ an nhiên thuận theo tự nhiên của Lão – Trang, Nho gia rút từ đó ra một mệnh lệnh hành động. Kinh Dịch (易經), quẻ Càn (乾卦), Tượng Truyện (象傳) viết:

天行健，君子以自強不息 Thiên hành kiện, quân tử dĩ tự cường bất tức "Trời vận hành cương kiện, người quân tử noi đó mà tự cường không ngơi nghỉ."

Trời không vì gì mà ngừng vận chuyển dù chỉ một khắc; người quân tử (君子) cũng phải lấy đó làm gương, ngày đêm tu dưỡng đạo đức không sao nhãng — tinh thần gần với "tinh tấn tu hành" của nhà Phật, nhưng hướng đến một cứu cánh khác: không phải giải thoát khỏi luân hồi, mà là để lại điều gì đó không bị cuốn trôi cùng dòng thời gian. Tả Truyện (左傳), năm Tương Công thứ hai mươi tư, thuật lời đại phu Thúc Tôn Báo (叔孫豹) nước Lỗ bàn về thế nào là "chết mà không mất" (死而不朽):

太上有立德，其次有立功，其次有立言，雖久不廢，此之謂不朽 Thái thượng hữu lập đức, kỳ thứ hữu lập công, kỳ thứ hữu lập ngôn, tuy cửu bất phế, thử chi vị bất hủ "Trên hết là lập đức, kế đến là lập công, kế nữa là lập ngôn; dẫu lâu xa vẫn không bị phế bỏ, đó gọi là bất hủ."

Ba điều ấy — Tam Bất Hủ (三不朽): lập đức, lập công, lập ngôn — không hứa hẹn một tấm thân trường sinh, mà hứa hẹn rằng đức hạnh, sự nghiệp, lời dạy chân thật của một người có thể vượt qua chính sự vô thường đã cuốn trôi tấm thân ấy. Đây là câu trả lời rất riêng của Nho gia trước dòng thệ thủy: không trốn nó, không chỉ thuận theo nó, mà tranh thủ nó để kiến tạo một giá trị còn ở lại phía sau khi thân xác đã tan.

V. Kết Luận: Trân Quý Từng Sát-Na

Ba cõi phù du như mây thu bay, sinh tử khác nào vũ điệu say — nhưng chính từ nhận thức ấy, Phật, Lão, Nho lại mở ra ba nẻo đáp không hề mâu thuẫn mà bổ khuyết cho nhau. Nhà Phật thấy tam giới là hỏa trạch nên tinh tấn cầu ra khỏi nhà lửa, hướng đến giải thoát. Lão – Trang thấy trời đất còn chẳng thể lâu bền nên không cưỡng lại, an nhiên thuận theo lẽ hóa. Nho gia thấy dòng nước trôi ngày đêm không nghỉ nên tự cường bất tức, lập đức lập công lập ngôn để cái đáng lưu lại không trôi theo dòng ấy. Giải thoát, thuận hóa, lập đức — ba con đường, nhưng cùng khởi từ một sự thật không ai chối cãi được: chẳng có gì trên đời này là không đổi thay, chẳng có gì vĩnh viễn thường hằng.

Nhận ra kiếp người mong manh ngắn ngủi như bọt nước trước gió, như bóng câu qua khe cửa, như tia chớp giữa trời thu, không phải để chìm trong sợ hãi hay buông xuôi, mà để mỗi hơi thở còn lại được sống cho trọn vẹn, có ý nghĩa hơn. Đó cũng là lý do vì sao Long Thọ gọi một hơi thở ra hít vào, một giấc ngủ và một lần tỉnh giấc, là "phi thường" — bởi giữa dòng thác vô thường cuồn cuộn ấy, còn được tồn tại để nghe, để hiểu, để tu tập dù chỉ trong một khoảnh khắc, đã là một cơ duyên hiếm có. Hãy tạm dừng bước chân vội vã, lắng tâm quán chiếu, và nhiệt thành tinh tấn ngay trong sát-na đang trôi qua này — bởi đó là sát-na duy nhất mà ta thật sự đang có.

---