Nếu động vật có một tôn giáo, con người chính là quỷ dữ

Hãy thử tưởng tượng một điều không có thật, chỉ để nhìn lại một điều rất thật.

Giả như muôn loài — chim trên trời, thú trong rừng, cá dưới biển — cũng có một tôn giáo của riêng mình. Không kinh sách, không chùa chiền, nhưng có một niềm tin khắc sâu trong bản năng: rằng có một trật tự lớn hơn đang vận hành phía sau vạn vật, rằng mặt trời mọc đúng giờ, mùa về đúng hẹn, sinh - lão - bệnh - tử nối nhau không sai nhịp là những điều thiêng liêng cần được thuận theo chứ không phải để cưỡng lại. Mỗi buổi hoàng hôn, khi tiếng chim gọi bầy hòa vào tiếng côn trùng rền rĩ, tiếng vượn hú vọng qua thung lũng, đó chẳng khác nào một buổi kinh chiều của khu rừng — lời tụng niệm không lời, dâng lên đấng mà muôn loài vẫn ngầm gọi là Trời.

Và nếu đã có một đấng thiêng để tôn thờ, hẳn cũng phải có một hình tượng đối nghịch — kẻ mà muôn loài khiếp sợ, kẻ chuyên phá vỡ mọi nhịp điệu mà trời đất đã định sẵn. Bài viết này không khẳng định loài vật thực sự có tôn giáo, cũng không quy kết con người là hiện thân của cái ác theo bất kỳ giáo lý cụ thể nào. Đây chỉ là một phép thử tư duy — mượn trí tưởng tượng làm tấm gương soi lại chính loài người. Câu hỏi đặt ra rất đơn giản: nếu muôn loài phải chỉ mặt gọi tên kẻ mang hình hài quỷ dữ trong tôn giáo của chúng, chúng sẽ chỉ vào ai?

Câu trả lời, dù không ai muốn nghe, cũng không khó đoán.

Trong thế giới tự nhiên, cái chết chưa từng là điều xa lạ. Con hổ vồ con nai, chim ưng quắp con chuột, cá lớn nuốt cá bé — đó là quy luật đã có tự khi trời đất còn hỗn mang, và muôn loài, bằng bản năng, đều thuận theo nó mà không oán trách. Con nai không hận con hổ, bởi con hổ rồi cũng sẽ già đi, cũng có ngày hóa thành cát bụi nuôi lại khu rừng từng nuôi nó lớn. Đó là một vòng tròn khép kín: kẻ ăn thịt hôm nay chính là thức ăn của đất ngày mai, không ai đứng ngoài, không ai được miễn trừ. Lão Tử, trong Đạo Đức Kinh (chương 25), từng đúc kết trật tự ấy bằng một câu rất ngắn: "Nhân pháp Địa, Địa pháp Thiên, Thiên pháp Đạo, Đạo pháp Tự nhiên" — người thuận theo đất, đất thuận theo trời, trời thuận theo Đạo, mà Đạo, đến cùng, cũng chỉ thuận theo lẽ tự nhiên. Không một loài nào, kể cả con người, được phép đứng trên lẽ tự nhiên ấy.

Nhưng có một loại tổn hại không nằm trong vòng tròn đó — thứ tổn hại không trả lời cho cơn đói, không bị ràng buộc bởi chu kỳ nào, không có ngày phải hoàn trả lại cho đất những gì đã lấy đi. Đó là giết chóc vượt xa nhu cầu sinh tồn, không để no bụng mà để giải trí, để chứng tỏ quyền lực, để phục vụ những thị trường không đáy. Đó là giam cầm những sinh linh sinh ra để tự do sải cánh hay rong ruổi trên đồng cỏ, chỉ để mua vui trong chốc lát. Đó là chia lìa mẹ con, cắt đứt những mối ràng buộc bản năng thiêng liêng nhất mà tạo hóa từng ban cho loài có vú. Và đó là đầu độc chính ngôi nhà chung — rừng bị đốn trụi, sông bị nhuộm màu hóa chất, biển ngập trong những thứ không bao giờ phân hủy — chẳng khác nào đốt luôn cả ngôi đền mà muôn loài đang cùng nhau cư ngụ.

Nếu quỷ dữ, trong tưởng tượng của con người, là kẻ xuất hiện bất ngờ, gieo tai họa không cần lý do, không thể đối thoại, không biết dừng lại đúng lúc — thì nhìn từ phía muôn loài, khó có gương mặt nào khớp với hình tượng ấy hơn chính chúng ta.

Nói vậy không có nghĩa là kết án cả loài người, càng không có nghĩa là gán cho "bản chất con người" một chữ Ác viết hoa, cố định và không thể đổi thay. Sự thật phức tạp hơn thế nhiều. Đã từng có những cộng đồng sống hàng ngàn năm bên rừng mà rừng vẫn xanh, những ngư dân ra khơi mà biển vẫn còn cá để lại cho đời con đời cháu, những nền văn hóa coi núi sông là chốn thiêng, chặt một cái cây cũng phải khấn xin phép trước. Điều đang được nói tới ở đây không phải một bản năng sinh học không thể sửa, mà là một xu hướng đã lấn át phần sống thuận tự nhiên vốn có trong con người — thứ mà nhà Phật gọi bằng ba chữ rất cũ mà chưa bao giờ lỗi thời: tham, sân, si. Tham, vì lấy không biết đâu là đủ. Sân, vì sẵn sàng dùng bạo lực mỗi khi thiên nhiên "cản đường" lợi ích. Si, vì tin rằng mình đứng ngoài, thậm chí đứng trên vạn vật — quên mất hai chữ Kính Thiên, quên rằng lòng biết ơn và sự khiêm cung trước trời đất mới là cái gốc để muôn loài, kể cả con người, được tiếp tục sống chung dưới một mái nhà.

Nếu tin vào luật nhân quả mà người phương Đông bao đời vẫn gìn giữ như một lẽ sống, thì những gì đã gieo xuống cho muôn loài, sớm muộn cũng có ngày gặt lại — không phải như một sự trừng phạt từ đấng nào giáng xuống, mà như một quy luật vận hành âm thầm, kiên nhẫn, chẳng vội vàng với ai. Tục ngữ dân gian ta vẫn truyền lại một câu: "Lưới trời lồng lộng, tuy thưa mà khó lọt." Còn với những ai không đặt niềm tin vào nhân quả, thực tế trước mắt cũng đã đủ để suy ngẫm: rừng mất thì lũ về, một loài mất đi thì cả chuỗi thức ăn đứt gãy, khí hậu đổi thay quay lại đe dọa chính giống loài đã gây ra nó. Dù nhìn bằng con mắt tâm linh hay con mắt khoa học, kết luận cuối cùng cũng không khác nhau là bao: không ai đứng ngoài hậu quả của những gì mình gây ra, kể cả kẻ vẫn tưởng mình đứng trên tất cả.

Thế nhưng, chính ở đây lại ẩn giấu một điều đáng để hy vọng. Không một loài nào khác trên trái đất có khả năng ngồi lại, tự hỏi mình đã sống như thế nào trong mắt kẻ khác, rồi day dứt vì câu trả lời. Con hổ không bao giờ tự vấn về bản năng săn mồi của nó. Chỉ con người mới có thể viết ra một bài như thế này — tưởng tượng ra bản án của chính mình, rồi vẫn đủ can đảm đọc đến những dòng cuối cùng. Khả năng tự soi, tự chất vấn, tự thấy hổ thẹn trước lỗi lầm — đó chính là điều người xưa gọi là Tu Thân, và cũng là cánh cửa duy nhất để bước ra khỏi hình hài quỷ dữ.

Tu thân không phải một hành động lớn lao, mà là một hành trình trọng đức mỗi ngày, bắt đầu từ những lựa chọn rất nhỏ: một bữa ăn bớt phần thịt lại, một khoảnh rừng được giữ nguyên thay vì san phẳng, một con vật bị thương được dừng xe lại giúp thay vì lướt qua thờ ơ. Khoảng cách từ quỷ dữ đến người canh giữ không đo bằng những tuyên ngôn to tát, mà đo bằng vô số hành động nhỏ lặp lại mỗi ngày, cho đến khi lòng kính sợ trời đất trở lại làm chủ, thay cho lòng tham không đáy.

Quay lại khu rừng lúc hoàng hôn, nơi bài viết này bắt đầu. Tiếng chim vẫn gọi bầy, côn trùng vẫn rền rĩ, buổi kinh chiều không lời ấy vẫn tiếp diễn mỗi ngày, bất kể con người có lắng nghe hay không. Điều duy nhất còn bỏ ngỏ là vị trí của con người trong khung cảnh đó: đứng ngoài như một bóng đen đến phá buổi lễ, hay lặng lẽ bước vào, cúi đầu, trở thành một giọng nhỏ hòa trong bản hợp xướng ấy — không phải kẻ cai trị, mà là một sinh linh biết ơn vì còn được góp mặt.

Quỷ dữ hay người canh giữ, muôn loài không cần viết ra câu trả lời ấy — vì chính con người, chỉ con người, mới là kẻ được quyền tự chọn cho mình, mỗi ngày, bằng chính cách mình sống.