Quẻ 1 — Thuần Càn (乾為天): Đường Rồng Từ Ẩn Đến Hiện

7/14/2020 12:00:00 AM | 1353

Quẻ 1 — Thuần Càn (乾為天): Đường Rồng Từ Ẩn Đến Hiện

Quẻ đầu tiên trong 64 quẻ Chu Dịch. Càn trên, Càn dưới — thuần dương, sáu hào đều là hào dương. Bài mở đầu cho loạt "đọc quẻ" theo lối văn — sử — triết trên trang.

Thoán Từ

乾：元，亨，利，貞。 (Càn: Nguyên, Hanh, Lợi, Trinh.) "Càn có bốn đức: đầu mối lớn lao (Nguyên), hanh thông (Hanh), thích nghi mọi việc (Lợi), chính bền (Trinh)."

Bốn chữ Nguyên — Hanh — Lợi — Trinh mở đầu toàn bộ Kinh Dịch, và Văn Ngôn truyện — thiên bàn riêng, sâu nhất về hai quẻ Càn, Khôn — giải nghĩa bốn chữ ấy theo hướng đạo đức chứ không chỉ theo hướng vũ trụ luận:

元者善之長也，亨者嘉之會也，利者義之和也，貞者事之幹也。君子體仁足以長人，嘉會足以合禮，利物足以和義，貞固足以幹事。 (Nguyên giả thiện chi trưởng dã, hanh giả gia chi hội dã, lợi giả nghĩa chi hòa dã, trinh giả sự chi cán dã. Quân tử thể nhân túc dĩ trưởng nhân, gia hội túc dĩ hợp lễ, lợi vật túc dĩ hòa nghĩa, trinh cố túc dĩ cán sự.) "Nguyên là cái lớn nhất trong điều thiện; Hanh là nơi hội tụ mọi điều tốt đẹp; Lợi là sự hài hòa của đạo nghĩa; Trinh là cái gốc vững của mọi việc. Người quân tử lấy nhân làm gốc thì đủ sức đứng đầu người khác; hội tụ điều tốt đẹp thì đủ hợp với lễ; làm lợi cho vạn vật thì đủ hòa với nghĩa; giữ vững chính bền thì đủ làm nên việc."

Bốn đức của Trời, theo cách đọc này, không phải là những phạm trù xa vời — chúng chính là bốn phẩm chất mà người quân tử cần có: lòng nhân, sự chừng mực, lẽ công bằng, và sự kiên định.

Đại Tượng

天行健，君子以自強不息。 (Thiên hành kiện, quân tử dĩ tự cường bất tức.) "Trời vận hành mạnh mẽ, người quân tử noi theo đó mà tự cường không ngừng nghỉ."

Có lẽ không câu nào trong Kinh Dịch được nhắc đến nhiều hơn câu này. "Tự cường bất tức" sau này trở thành châm ngôn khắc trên không biết bao nhiêu cổng trường, phòng đọc sách — trong đó nổi tiếng nhất là một nửa châm ngôn của Đại học Thanh Hoa (Trung Quốc), nửa còn lại lấy từ Đại Tượng quẻ Khôn, quẻ tiếp theo trong loạt bài này.

Đường Rồng — Sáu Hào

Điều khiến quẻ Càn đặc biệt dễ nhớ, dễ thấm, là hình ảnh xuyên suốt sáu hào: một con rồng, đi từ ẩn mình đến bay lên đỉnh trời.

Sơ Cửu: 潛龍勿用 (Tiềm long vật dụng) — "Rồng còn ẩn, chưa nên dùng." Văn Ngôn giải thích thêm: đây là người có đức của rồng nhưng đang ẩn mình — không đổi theo đời, không cầu danh, lánh đời mà không buồn phiền, thấy điều đúng không được dùng cũng không buồn phiền; vui thì làm, không vui thì thôi, giữ vững không gì lay chuyển được.

Hình ảnh này gần như trùng khít với giai thoại về Gia Cát Lượng thời Tam Quốc — ẩn cư ở Ngọa Long Cương (nơi mang chính chữ "Long" này), cày ruộng, đọc sách, không ra làm quan, cho đến khi Lưu Bị ba lần đến mời (tam cố thảo lư). "Ngọa Long" — rồng nằm — là một cái tên gần như được đặt ra để minh họa cho đúng hào Sơ Cửu này: có thực tài, nhưng thời chưa đến thì ẩn, không cưỡng.

Cửu Nhị: 見龍在田，利見大人 (Kiến long tại điền, lợi kiến đại nhân) — "Rồng đã hiện ra ở ruộng, lợi cho việc gặp bậc đại nhân." Rồng đã ra khỏi chỗ ẩn, nhưng vẫn còn ở dưới thấp — đây là giai đoạn tài năng bắt đầu được biết đến, cần có người nâng đỡ, tiến cử.

Cửu Tam: 君子終日乾乾，夕惕若，厲无咎 (Quân tử chung nhật kiền kiền, tịch dịch nhược, lệ vô cữu) — "Người quân tử suốt ngày cần mẫn không ngừng, đến tối vẫn còn cẩn trọng như lo sợ — dù nguy mà không lỗi." Đây là giai đoạn giữa đường, ở vị trí chưa cao chưa thấp, phải nỗ lực và cẩn trọng gấp bội.

Cửu Tứ: 或躍在淵，无咎 (Hoặc dược tại uyên, vô cữu) — "Có lúc nhảy vọt, có lúc còn ở vực sâu — không lỗi." Giai đoạn cân nhắc, thử sức, chưa hoàn toàn chắc chắn.

Cửu Ngũ: 飛龍在天，利見大人 (Phi long tại thiên, lợi kiến đại nhân) — "Rồng bay trên trời, lợi cho việc gặp bậc đại nhân." Đỉnh cao — tài đức đã đủ, vị trí đã đúng, ảnh hưởng lan tỏa rộng nhất.

Thượng Cửu: 亢龍有悔 (Kháng long hữu hối) — "Rồng bay quá cao, có điều hối tiếc." Đây là hào cuối, và cũng là lời cảnh tỉnh quan trọng nhất của cả quẻ: lên đến đỉnh mà không biết dừng, không biết lúc nào nên lui, ắt sinh hối tiếc. Văn Ngôn bình thêm: biết tiến mà không biết lui, biết còn mà không biết mất, biết được mà không biết mất — chỉ bậc thánh nhân mới tránh được.

Luận Giải

Sáu hào của quẻ Càn, đọc liền một mạch, kể một câu chuyện đời người hoàn chỉnh: có lúc phải ẩn mình chờ thời (Sơ Cửu), có lúc bắt đầu lộ diện và cần người nâng đỡ (Cửu Nhị), có lúc phải nỗ lực gấp bội ở vị trí chông chênh (Cửu Tam), có lúc phải cân nhắc trước bước nhảy lớn (Cửu Tứ), có lúc đạt đến đỉnh cao thực sự (Cửu Ngũ) — và cuối cùng, một lời nhắc rằng ngay cả đỉnh cao cũng có giới hạn của nó (Thượng Cửu).

Cái hay của quẻ Càn không nằm ở việc cổ vũ con người "tự cường bất tức" một cách mù quáng, bất chấp thời điểm. Ngược lại — chính quẻ thuần dương, thuần cương này lại là nơi đưa ra lời cảnh báo rõ nhất về sự thái quá: "kháng long hữu hối". Sức mạnh, nếu không đi cùng sự biết dừng đúng lúc, tự nó trở thành nguồn cơn của hối tiếc. Đây là bài học không chỉ cho bậc quân vương xưa, mà cho bất cứ ai đang ở đỉnh cao sự nghiệp hôm nay: biết mình đang ở hào nào trong sáu hào ấy, có lẽ còn quan trọng hơn việc chỉ một mực tiến lên.

Tài Liệu Tham Khảo