Quẻ 2 — Thuần Khôn (坤為地): Sức Mạnh Của Sự Nâng Đỡ

7/14/2020 12:00:00 AM | 779

Quẻ thứ hai trong 64 quẻ Chu Dịch, và cũng là quẻ đối xứng hoàn toàn với quẻ Càn vừa đọc ở bài trước. Khôn trên, Khôn dưới — thuần âm, sáu hào đều là hào âm.

Thoán Từ

坤：元，亨，利牝馬之貞。君子有攸往，先迷後得主，利。西南得朋，東北喪朋。安貞，吉。 (Khôn: Nguyên, hanh, lợi tẫn mã chi trinh. Quân tử hữu du vãng, tiên mê hậu đắc chủ, lợi. Tây Nam đắc bằng, Đông Bắc táng bằng. An trinh, cát.) "Khôn cũng có Nguyên, Hanh — lợi về sự chính bền như ngựa cái. Người quân tử có nơi để đi: đi trước thì lạc đường, đi sau [thuận theo] thì gặp chủ mà có lợi. Về hướng Tây Nam thì được bạn, về hướng Đông Bắc thì mất bạn. Yên giữ chính bền thì tốt."

Khôn cũng mang hai đức Nguyên, Hanh như Càn — nhưng "Lợi Trinh" ở đây được gắn với hình ảnh con ngựa cái: mạnh mẽ mà thuận, có sức chở mà không tranh trước. Chữ "tiên mê hậu đắc chủ" đáng chú ý nhất: đi trước, dẫn đầu, không phải sở trường của Khôn — Khôn mạnh nhất khi thuận theo và nâng đỡ, không phải khi dẫn dắt.

Đại Tượng

地勢坤，君子以厚德載物。 (Địa thế Khôn, quân tử dĩ hậu đức tải vật.) "Thế đất là Khôn [nhu thuận, sâu dày], người quân tử noi theo đó mà lấy đức dày để chở muôn vật."

Câu này ghép cùng Đại Tượng quẻ Càn ở bài trước — "thiên hành kiện, quân tử dĩ tự cường bất tức" — tạo thành cặp châm ngôn nổi tiếng nhất có lẽ trong toàn bộ Kinh Dịch: "Tự cường bất tức, hậu đức tải vật" (自強不息，厚德載物), được Đại học Thanh Hoa chọn làm hiệu huấn (校訓) từ đầu thế kỷ 20 cho đến nay. Một vế nói về sức mạnh của sự tiến lên không ngừng (Càn); một vế nói về sức mạnh của sự chứa đựng, nâng đỡ (Khôn). Đặt cạnh nhau, hai câu ấy đã tóm gọn trọn vẹn tinh thần lưỡng nghi: không có Càn thì Khôn không có gì để nương theo; không có Khôn thì Càn không có nơi để đặt chân, để thành hình.

Văn Ngôn Và Chữ "Tích"

Văn Ngôn quẻ Khôn có một đoạn từng được dẫn trong bài "Kính Thiên" đăng đầu tiên trên trang này, nay xin đặt đúng vào ngữ cảnh gốc của nó:

積善之家，必有餘慶；積不善之家，必有餘殃。 (Tích thiện chi gia, tất hữu dư khánh; tích bất thiện chi gia, tất hữu dư ương.) "Nhà tích điều thiện, ắt có phước dư; nhà tích điều bất thiện, ắt có họa dư."

Chữ đáng chú ý nhất trong câu này là chữ "tích" (積) — tích lũy. Đây là tinh thần rất riêng của Khôn: khác với Càn (mạnh mẽ, quyết đoán, tác động trực tiếp và tức thời — như rồng bay thẳng lên trời), Khôn vận hành theo lối bồi đắp chậm rãi, âm thầm, theo thời gian. Phước hay họa, theo lời Văn Ngôn, không đến ngay trong một khoảnh khắc, mà là kết quả cộng dồn của rất nhiều lựa chọn nhỏ, giống như đất bồi đắp phù sa qua từng mùa nước.

Luận Giải

Trong tương quan với Càn, Khôn rất dễ bị đọc lệch thành "yếu", "thụ động", "chịu đựng" — nhất là khi Càn gắn với hình ảnh rồng bay, còn Khôn chỉ có ngựa cái, có đất. Nhưng đọc kỹ Thoán từ và Đại Tượng, đây không phải là một thứ sức mạnh kém hơn, mà là một loại sức mạnh khác hẳn. Càn là sức mạnh của sự khởi xướng, xuyên phá, tiến về phía trước. Khôn là sức mạnh của sự chống đỡ, chuyên chở, làm nền cho tất cả những gì Càn khởi xướng có chỗ đứng vững. Một công trình dù ý tưởng có vĩ đại đến đâu (Càn) cũng cần một nền móng đủ sâu, đủ rộng để đứng vững (Khôn) — thiếu một trong hai, công trình ấy hoặc không bao giờ bắt đầu, hoặc bắt đầu rồi sụp đổ.

Đây cũng là lý do vì sao Khôn, dù thuần âm, vẫn mang đủ hai đức Nguyên — Hanh như Càn. Nhu thuận không đồng nghĩa với thiếu năng lực; nó là một năng lực được thi triển theo cách khác: bằng sự kiên trì, bằng khả năng chứa đựng và điều hòa, bằng việc biết đi sau để nâng đỡ thay vì đi trước để dẫn dắt. Trong đời sống — một gia đình, một tổ chức, một đời người — vai trò "Khôn" ấy thường ít được ca tụng hơn vai trò "Càn", nhưng thiếu nó, không có "Càn" nào đứng vững được lâu dài.

Tài Liệu Tham Khảo