Dữ liệu đểu thời đại số

Thời đại VNeID mà không dám lấy ý kiến trực tuyến: Đã đến lúc phải chấm dứt trò chơi biểu quyết giấy!

​Chúng ta đang sống trong một giai đoạn được tuyên truyền rộng rãi về "chuyển đổi số toàn diện", "Chính phủ điện tử" và sự phủ sóng của ứng dụng định danh quốc gia VNeID. Từ thủ tục hành chính, đăng ký xe, khai báo y tế đến tích hợp giấy tờ cá nhân, người dân đều được yêu cầu thực hiện qua không gian mạng để đảm bảo tính hiện đại, chính xác và minh bạch.

​Thế nhưng, có một thực tế đầy nghịch lý và khập khiễng: Khi cần lấy ý kiến nhân dân cho các dự thảo luật hay chính sách lớn — đặc biệt là những quy định nhạy cảm liên quan trực tiếp đến quyền con người, sức khỏe và trẻ em — các cơ quan soạn thảo lại quay lưng với công nghệ và vội vã tìm về với xấp phiếu giấy thủ công.

​Sự mâu thuẫn này là dấu hỏi lớn đặt thẳng vào tính minh bạch của quy trình lập pháp: Tại sao có VNeID trong tay nhưng lại không dám mở một cuộc lấy ý kiến trực tuyến toàn dân?

Thứ ​1. VNeID: Công cụ minh bạch nhất nhưng lại bị "né tránh"

​Về mặt kỹ thuật quản trị dữ liệu, ứng dụng VNeID giải quyết triệt để tất cả những bài toán khắt khe nhất của một cuộc trưng cầu hay lấy ý kiến công khai:

- ​Định danh chính xác: Mỗi tài khoản gắn liền với một căn cước công dân và một con người thực. Hoàn toàn loại bỏ nguy cơ clone tài khoản, khai khống hay điền hộ.

- ​Thời gian thực: Dữ liệu bình chọn hay đóng góp ý kiến được hệ thống ghi nhận tức thì. Biểu đồ tỷ lệ Đồng ý / Không đồng ý nhảy số công khai cho toàn dân cùng theo dõi.

- ​Không thể can thiệp: Dữ liệu số khi đã vào hệ thống tập trung rất khó bị chỉnh sửa hay "sàng lọc" thủ công ở các cấp trung gian mà không để lại vết vết kỹ thuật.

​Nắm giữ một hạ tầng công nghệ định danh hoàn hảo đến như vậy, nhưng tại sao người ta lại không ứng dụng nó để lắng nghe tiếng nói thực sự của nhân dân?

Câu trả lời rất đơn giản: Tính minh bạch tuyệt đối của công nghệ là "kẻ thù" của những con số đồng thuận giả tạo.

Thứ ​2. Phiếu giấy: Môi trường lý tưởng để "làm rởm" dữ liệu

​Khi chọn phương thức phát phiếu giấy thủ công tại các trường học, tổ dân phố hay cơ quan, quy trình khảo sát lập tức bị đẩy vào một "vùng tối" hoàn toàn thiếu khả năng giám sát:

- ​Không có khả năng kiểm toán dữ liệu: Khi một cơ quan công bố con số "90% hoặc 95% nhân dân đồng thuận trên tổng số hàng trăm ngàn phiếu thu về", xã hội hoàn toàn không có cách nào kiểm tra hay đối soát xem hàng trăm ngàn tờ phiếu đó có thực sự tồn tại hay không, và người dân thực sự đã viết gì trên đó.

- ​Sự "sàng lọc" khép kín ở các khâu trung gian: Tập phiếu giấy phải đi qua chuỗi truyền tay: Người phát \rightarrow Người thu \rightarrow Cán bộ tổng hợp \rightarrow Cơ quan báo cáo. Ở bất kỳ mắt xích nào, những ý kiến phản đối sắc bén hoàn toàn có thể bị "bỏ quên" hoặc thay thế bằng những xấp phiếu thuận mới mà không để lại bất kỳ dấu vết can thiệp nào.

- ​Thao túng tâm lý tại chỗ: Khi cầm tờ phiếu giấy trực tiếp từ tay giáo viên hay cán bộ địa phương, tâm lý e ngại "bị để ý" hay "bị làm khó" sẽ buộc người dân và phụ huynh chọn phương án "an toàn" — tức là tích vào ô "Đồng ý" theo đúng định hướng.

Thứ ​3. Nỗi sợ trước "Sự thật trực tuyến"

​Nếu đưa một câu hỏi khảo sát góc cạnh — như việc lấy ý kiến trẻ em từ 7 tuổi về quy trình hiến/lấy mô tạng, hay sự mập mờ giữa "mô tái sinh" và "cơ quan tạng" — lên hệ thống VNeID hoặc một cổng thông tin điện tử mở, kịch bản nào sẽ xảy ra?

​Làn sóng phản biện sắc bén của các chuyên gia và sự phản đối quyết liệt của hàng triệu phụ huynh sẽ lập tức hiển thị rõ ràng trên biểu đồ hệ thống với tỷ lệ "Không đồng ý" áp đảo. Lúc đó, cái cớ "được sự đồng thuận cao của nhân dân" để hợp thức hóa việc thông qua các kẽ hở chính sách sẽ hoàn toàn bị bẻ gãy.

​Chính vì sợ sự thật, sợ áp lực phản biện công khai và sợ mất đi quyền kiểm soát con số, người ta mới phải "dìm" công nghệ xuống và tiếp tục duy trì trò chơi biểu quyết giấy.

Đã đến lúc phải chấm dứt trò chơi "đồng thuận trên giấy"

​Lấy ý kiến nhân dân là một quy trình dân chủ thiêng liêng, là màng lọc quan trọng nhất để bảo vệ quyền lợi của cộng đồng trước những rủi ro chính sách. Việc tiếp tục dùng những xấp phiếu giấy khép kín để đại diện cho "tiếng nói nhân dân" trong thời đại VNeID là một sự giật lùi vô lý và coi thường trí tuệ của xã hội.

Đã đến lúc công chúng có quyền dứt khoát đòi hỏi: Mọi cuộc lấy ý kiến liên quan đến quyền con người, sức khỏe cộng đồng và an toàn của trẻ em bắt buộc phải thực hiện trên các nền tảng kỹ thuật số minh bạch, có định danh và cho phép toàn dân giám sát dữ liệu thực tế.

​Nếu không dám công khai dữ liệu trực tuyến, mọi con số "đồng thuận" thu được từ những xấp phiếu giấy chỉ là một trò chơi hợp thức hóa không còn giá trị tin cậy đối với xã hội!