English
Ở đời có ba điều đáng tiếc
Ở đời có ba điều đáng tiếc
Có một câu nói xưa vẫn được truyền lại trong dân gian, ngắn gọn mà thấm thía:
Ở đời có ba điều đáng tiếc: Một là việc hôm nay bỏ qua, Hai là đời này chẳng học, Ba là thân này lỡ hư.
Không rõ câu nói này khởi từ đâu, qua bao đời truyền miệng, có lẽ cũng đã pha thêm ít nhiều dị bản. Nhưng cái cốt lõi của nó thì vẫn còn nguyên sức nặng: mỗi lần đọc lại, tôi lại thấy như có ai đó gõ nhẹ vào vai mình, nhắc rằng đời người tuy dài nhưng không phải là vô hạn, và có những thứ, một khi để lỡ, sẽ không có lần thứ hai để làm lại.
Ba điều ấy — một chuyện của ngày hôm nay, một chuyện của cả một đời, một chuyện của tấm thân đang mang — thoạt nhìn tưởng chừng khác nhau, nhưng gộp lại chỉ xoay quanh một chữ: trân trọng. Trân trọng thời gian đang có, trân trọng cơ duyên được học hỏi, trân trọng chính hình hài cha mẹ đã trao. Bỏ lỡ một trong ba, lòng người rồi cũng có ngày chùng xuống vì tiếc nuối.
Điều đáng tiếc thứ nhất: Để hôm nay trôi qua tay không
Người xưa có câu: quang âm tựa bóng câu qua cửa sổ — thời gian trôi nhanh như bóng con ngựa non lướt ngang khe hở, chỉ thoáng chốc đã không còn thấy đâu nữa. Ấy vậy mà chúng ta vẫn thường sống với một niềm tin rất mơ hồ: việc gì hôm nay chưa làm, để mai làm cũng chẳng sao. Nhưng "ngày mai" vốn chỉ là cái tên ta đặt cho một điều chưa từng thực sự thuộc về mình.
Nhà Phật gọi đó là lẽ vô thường: không có gì đứng yên mãi, kể cả cái "ngày mai" mà ta cứ đinh ninh nắm chắc trong tay. Nho gia thì dạy tinh thần nhật tân — mỗi ngày tự làm mới chính mình, không chần chừ, không khất lần với bản thân. Đạo gia lại nhắc ta thuận theo lẽ tự nhiên mà hành sự đúng lúc, đừng để việc cần làm bị cuốn trôi theo quán tính trì trệ của thói quen.
Cái đáng tiếc, suy cho kỹ, không nằm ở chỗ có một ngày ta chưa làm được trọn vẹn mọi việc — ngày nào cũng có giới hạn của nó. Cái đáng tiếc nằm ở chỗ ta biết rõ việc cần làm mà vẫn chọn bỏ qua, hẹn lần hẹn lữa, để rồi có lúc ngoảnh lại, thấy cả một chuỗi "hôm nay" đã lặng lẽ hóa thành "hôm qua" mà chưa một lần được sống trọn.
Tôi vẫn nghĩ, tinh tấn không phải là điều gì cao xa chỉ dành cho người tu hành. Tinh tấn, ở mức giản dị nhất, chỉ là không để hôm nay trôi qua tay không.
Điều đáng tiếc thứ hai: Sống một đời mà không chịu học
"Học" ở đây, tôi nghĩ, không chỉ gói gọn trong sách vở hay bằng cấp. Học, theo tinh thần dung hợp của Phật - Lão - Nho, trước hết là học cách nhìn cho rõ chính mình, học cách sống cho phải đạo, học cách buông bớt những chấp niệm vốn vẫn âm thầm đè nặng lên lòng người. Nhưng học cũng còn giản dị hơn thế nhiều: là học lấy một nghề để nuôi thân, học một kỹ năng để giúp người, học từ chính những vấp ngã của bản thân, hay chỉ đơn giản là học cách lắng nghe người khác. Mỗi điều học được, dù nhỏ, đều khiến con người bớt đi một phần nông cạn.
Trong muôn nẻo học ấy, Nho gia đặc biệt coi trọng việc học sách thánh hiền như gốc rễ của tu thân — cổ nhân có câu: ngọc không mài giũa thì không thành món đồ quý, người không học thì khó mà thấu tỏ lẽ phải. Nhà Phật thì xem việc được nghe, được học Chánh pháp là một cơ duyên hiếm có giữa vô lượng kiếp luân hồi: có được thân người, lại gặp được lời dạy chân chính, đã là một phúc duyên; huống hồ còn có đủ thời gian, sức khỏe để thong thả học hỏi và thực hành.
Đáng tiếc nhất, có lẽ không phải là người kém thông minh, mà là người tuy có đủ duyên để học nhưng lại tự khép mình trong sự biếng nhác — cho rằng mình đã biết đủ, đã quá tuổi để học thêm, hoặc đơn giản là không còn muốn tìm hiểu điều gì mới nữa. Một đời người, nếu đi qua mà không một lần chịu học — học đạo lý, học cách buông xả, học cách thương yêu cho đúng — thì dù sống thọ đến đâu, cũng khó tránh khỏi một khoảng trống nào đó lúc cuối đường.
Nhưng cũng chính vì thế mà tôi tin: không bao giờ là quá muộn để bắt đầu học. Đời này, ngay từ hôm nay, vẫn còn nguyên đó, như một lớp học chưa từng đóng cửa.
Điều đáng tiếc thứ ba: Để tấm thân này ra hư hoại
Nhà Phật có câu: thân người khó được. Giữa vô vàn nẻo luân hồi, mang được thân người — đủ sáu căn lành lặn, đủ trí để phân biệt phải trái, đủ duyên để nghe và thực hành lời Phật dạy — đã là một duyên lành không dễ có. Chính vì hiếm có như vậy, tấm thân này xứng đáng được nâng niu, chứ không phải để mặc cho hao mòn vì buông thả.
Chữ "hư" ở đây, tôi hiểu theo hai lớp nghĩa. Lớp thứ nhất là hao tổn về sức khỏe — vì rượu chè quá độ, vì thức khuya triền miên, vì sống vội, sống ẩu, xem nhẹ tấm thân mà cha mẹ đã trao như một vật vô tri. Đạo gia vốn rất coi trọng phép dưỡng sinh, thuận theo nhịp điệu của trời đất mà gìn giữ khí huyết, không cổ súy cho lối sống cực đoan, dù là quá khắc kỷ hay quá buông thả.
Nhưng có những người thân thể vẫn khỏe mạnh mà tâm đã hư từ lâu — hư vì tham lam, vì nóng giận, vì kiêu mạn; cũng lại có người mang trong mình bệnh tật mà phẩm hạnh vẫn sáng trong. Bởi vậy, lớp nghĩa thứ hai của chữ "hư", sâu xa hơn lớp thứ nhất, nằm ở nết hạnh chứ không chỉ ở tấm thân: giữ gìn thân, suy cho cùng, không chỉ là giữ gìn sức khỏe, mà còn là giữ cho từng hành vi của mình không làm tổn thương người khác lẫn chính mình.
Theo giáo lý nhà Phật, thân - khẩu - ý là ba nghiệp gắn bó mật thiết với nhau; giữ thân trong sạch cũng là một cách gìn giữ tâm ý cho an tịnh. Đây là một niềm tin được nhà Phật truyền dạy qua nhiều đời; còn với mỗi người, có lẽ chỉ cần lặng lòng chiêm nghiệm cũng đủ để nhận ra: hành vi bên ngoài và sự bình an bên trong vốn dĩ nương tựa lẫn nhau.
Giữ gìn tấm thân này, vì vậy, không hẳn là chuyện khắt khe với bản thân, mà là một cách bày tỏ lòng biết ơn — biết ơn công sinh thành của cha mẹ, biết ơn phúc duyên được làm người, và biết ơn cả cơ hội được sống một đời có ý nghĩa.
Lời kết
Ba điều đáng tiếc, nhìn kỹ lại, chỉ là một lời nhắc duy nhất được nói theo ba cách khác nhau: đừng để thời gian, trí tuệ và tấm thân này trôi qua trong hờ hững.
Tôi không nghĩ những dòng chữ ấy được viết ra để khiến người ta sợ hãi hay dằn vặt vì những gì đã qua. Ngày đã bỏ lỡ thì đã qua rồi, nhưng đời chưa học đủ thì bắt đầu lại từ hôm nay cũng chưa muộn; thân đã có phần hao mòn thì gìn giữ từ giờ phút này vẫn còn kịp. Cái quý nhất trong những lời dạy xưa, tôi nghĩ, không phải là khiến ta cúi đầu tiếc nuối, mà là đánh thức trong lòng ta một sự trân trọng mới mẻ đối với chính cuộc đời mình đang có.
Và tôi tin, khi một người thực sự biết trân trọng thời gian, trân trọng cơ duyên học hỏi, trân trọng tấm thân đang mang — thì tự khắc, đời sống ấy đã bước những bước đầu tiên trên con đường tinh tấn, chẳng cần đến một lời hô hào nào cả.
.png)
Phản hồi về bài viết