Đói nhưng sạch, rách nhưng thơm: Bàn về niềm tin vào công lý trong một thời quyền và tiền lên ngôi

Chúng ta đang sống trong một thời kỳ mà quyền và tiền dường như đã trở thành thống soái, len lỏi vào mọi ngóc ngách của đời sống, đôi khi được khoác lên mình tấm áo của công lý. Có tiền, có quyền, người ta có thể uốn thẳng thành cong, biến trắng thành đen. Và có lẽ chưa bao giờ tôi cảm nhận rõ đến thế: người nghèo, người yếu thế đang mất dần niềm tin vào công lý — thứ vốn dĩ phải là chỗ dựa cuối cùng của họ, khi mọi thứ khác trong tay họ đã không còn.

Điều khiến tôi day dứt không phải là việc xấu vẫn tồn tại — ở đâu, thời nào cũng có người xấu. Điều khiến tôi day dứt là sự phân thân trắng trợn của không ít người: ban ngày buôn gian, bán lậu, trốn thuế, chạy chọt, đút lót hoặc nhận hối lộ; ban đêm khoác lên mình lá cờ đỏ sao vàng, hô vang những lời yêu nước, rồi lại tiếp tục cuộc vui thâu đêm. Tôi thực sự không lý giải nổi kiểu phân thân ấy: miệng nói yêu nước, tay lại làm những điều bào mòn chính đất nước mình, làm tổn thương chính những người dân đang sống cạnh mình — những người ăn chung một bát cơm, thở chung một bầu không khí với mình.

Năm nào cũng có những đợt phát động học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh. Khẩu hiệu treo khắp nơi, hội nghị tổng kết đều đặn từng năm. Nhưng nhìn vào thực tế, đạo đức công vụ ở không ít nơi đã xuống cấp đến mức đáng báo động — khoảng cách giữa lời phát động và cách người ta thực sự hành xử sau cánh cửa văn phòng, đôi khi xa đến mức khó tin. Càng chứng kiến điều đó, tôi càng nhớ về những thế hệ lãnh đạo, cán bộ của thời kỳ trước. Đất nước khi ấy còn nghèo, người dân còn thiếu thốn trăm bề, nhưng vẫn còn một thứ khiến người ta phải kính trọng: sự liêm sỉ.

Người xưa có câu: "Đói nhưng sạch, rách nhưng thơm." Câu ấy không chỉ nói về cái nghèo, mà là một quan niệm về phẩm giá: con người có thể thiếu ăn, thiếu mặc, nhưng không được phép thiếu lòng tự trọng. Trong những năm tháng khắc nghiệt, người với người vẫn còn biết đối xử với nhau bằng tình nghĩa, bằng sự tử tế, và một niềm tự trọng giản dị — thà nghèo mà đàng hoàng, còn hơn giàu mà khuất tất.

Nhìn vào một bộ phận quan lại hôm nay, có những lúc tôi tự hỏi một câu nghe tưởng như nghịch lý: liệu những tham quan trong truyện xưa — những kẻ mà tôi từng khinh bỉ, từng căm ghét mỗi lần đọc đến — xét cho cùng có khi vẫn còn tử tế hơn một số kẻ đang khoác áo công quyền hôm nay, những kẻ chỉ biết dùng quyền lực để vun vén cho riêng mình? Trong một trăm ông quan tham của truyện xưa, người ta ít ra vẫn có cơ hội bắt gặp một ông quan thanh liêm — một nhân vật để đối trọng, để người đọc còn có chỗ mà tin. Còn ngày nay?

Tôi biết, đâu đó vẫn còn những cán bộ tử tế, âm thầm làm đúng việc, đúng lương tâm, giữa một guồng máy không phải lúc nào cũng công bằng với họ. Nhưng giữa những gì đang diễn ra công khai mỗi ngày, sự tử tế ấy ngày càng hiếm hoi, và tiếng nói của họ cũng ngày càng dễ bị nhấn chìm.

Và có lẽ, điều đáng sợ nhất không phải là tham nhũng vẫn tồn tại. Điều đáng sợ hơn là người dân đang dần coi tham nhũng, chạy chọt, lạm quyền và bất công như những chuyện đương nhiên của cuộc sống — thứ mà ai cũng biết, cũng bàn, rồi cũng thở dài cho qua. Và đáng sợ hơn nữa, là khi họ không còn tin rằng công lý có thể đứng về phía mình.

Một xã hội có thể chịu đựng cái nghèo — dân tộc này đã từng đi qua những năm tháng đói kém hơn bây giờ rất nhiều, mà vẫn giữ được cốt cách. Nhưng một xã hội khó lòng đứng vững, nếu để mất đi niềm tin rằng cái đúng, sớm muộn, vẫn sẽ được bảo vệ. Đói nhưng sạch, rách nhưng thơm — người nghèo ngày xưa đã chọn giữ lấy điều đó cho riêng mình, không cần ai công nhận, không đợi công lý gọi tên. Có lẽ, đó vẫn là điều duy nhất mà mỗi người, dù đang đứng ở vị trí nào, còn có thể tự mình giữ lại — trước khi trông chờ vào bất kỳ điều gì khác.