Tụ Tán Nhờ Duyên, Ly Hợp Vốn Tình

10/13/2022 12:00:00 AM | 777

Vô thường và nhân duyên nhìn từ một dòng sông

Có một hình ảnh cứ trở đi trở lại trong tâm trí tôi mỗi khi nghĩ về lẽ vô thường: Một dòng sông lớn, cuồn cuộn chảy mãi về phía biển, cuốn theo nó không biết bao lớp sóng bạc đầu, và cùng với những con sóng ấy là bóng dáng của biết bao bậc anh hùng từng một thời khuynh đảo thiên hạ. Họ đã dốc cả đời mình, cả mưu lược, cả xương máu để dựng nên một cơ đồ – vậy mà bài thơ chỉ cần một câu đã nói hết: Mọi chuyện thị phi, thành bại, rốt cuộc cũng chỉ theo dòng nước mà trôi, để một cơ đồ từng sừng sững có ngày bỗng chốc tay không. Con đường ngựa xe tấp nập ngày nào giờ ngập trong cát bụi; thành quách từng vang tiếng quân reo giờ hoang tàn quạnh vắng. Điều nhà Phật gọi bằng hai chữ vô thường, hóa ra đã hiện lên giản dị đến vậy: Không một điều gì trong cõi này tồn tại mãi ở một trạng thái cố định; danh vọng, quyền lực, cả những gì ta cho là vĩ đại nhất, đều đang trôi theo cùng một dòng chảy ấy, không có ngoại lệ.

Nhưng tôi để ý, bài thơ không dừng lại ở nỗi bi thương của sự mất mát. Giữa tất cả những đổi thay, có một điều vẫn lặng lẽ ở lại: Núi xanh vẫn nguyên vẻ cũ, và biết bao lần ánh chiều vẫn nhuộm hồng một góc trời như thế. Bên bãi sông, có đôi bạn già – một người đánh cá, một người đốn củi – đã quen với gió mát trăng trong, ngồi bên nhau nâng một vò rượu, cười nói chuyện đời như chưa từng có triều đại nào vừa sụp đổ ngay dưới chân họ. Tôi nghĩ, đó mới là điều bài thơ thật sự muốn nhắn: vô thường không phải để ta bi quan buông xuôi, mà để ta học một cách sống nhẹ nhàng hơn, biết đâu là thứ đáng nắm giữ và đâu là thứ nên để nó tự nhiên trôi qua.

Nhưng nếu chỉ dừng ở vô thường, bài thơ sẽ chỉ là một lời than về sự đổi thay. Điều khiến tôi phải dừng lại lâu hơn là: phía sau mọi đổi thay ấy dường như vẫn có một trật tự vô hình. Bài thơ có một câu, đọc kỹ mới thấy hóa ra không phải lời than trách mà là một lời khẳng định: lẽ thịnh suy trong đời âu cũng chẳng phải không có nguyên do. Vạn vật đổi thay, nhưng sự đổi thay ấy vẫn tuân theo một quy luật – có nhân ắt sinh duyên, đủ duyên ắt trổ quả. Cái trật tự vô hình ấy, nhà Phật gọi là nhân duyên, và đó cũng là điều tôi muốn dừng lại lâu hơn một chút.

Có một câu tôi luôn đọc đi đọc lại rất lâu mỗi lần gặp: Gặp gỡ hay chia lìa, tụ hợp hay tan rã trong đời người, tất cả đều nhờ có duyên, đều vốn do tình mà thành, chứ chẳng phải ngẫu nhiên. Nhà Phật gọi đó là nhân duyên – cái lý rằng không một sự việc nào trong đời tự nó sinh ra hay tự nó mất đi; tất cả đều nương tựa vào nhau mà có mặt, đủ duyên thì hợp, hết duyên thì tan.

Nghĩ về cuộc đời mình, tôi nhận ra ta cũng đang sống giữa vô vàn cuộc tụ tán như thế, chỉ là quy mô nhỏ hơn Tam Quốc rất nhiều. Một người bạn đến bên ta đúng lúc ta cần nhất, rồi một ngày lặng lẽ rời xa theo con đường riêng của họ. Một mối quan hệ từng tưởng sẽ bền lâu, rồi cũng có lúc phải buông. Một công việc, một ước mơ, một nhóm bạn từng gắn bó – tất cả đều có lúc hợp, có lúc tan, không hẳn vì chỉ một người đúng hay sai, mà vì những nhân và duyên tạo nên mối quan hệ ấy đã đổi khác. Khi đủ duyên thì gặp, khi hết duyên thì xa, và chính cách ta sống hôm nay lại tiếp tục tạo nên những duyên mới cho ngày sau. Nhìn theo cách này, tôi thấy mình bớt oán trách hơn khi có điều gì đó rời khỏi cuộc đời mình, và cũng bớt gồng mình níu giữ những gì vốn dĩ không thể giữ mãi.

Tuy vậy, tôi luôn tự nhắc mình một điều: nhân duyên không có nghĩa là buông xuôi, phó mặc tất cả cho số phận. Nhà Phật dạy nhân và duyên luôn đi liền với nhau – ta không quyết định được duyên sẽ đến vào lúc nào, nhưng ta luôn có thể gieo nhân ngay trong hiện tại, bằng chính tâm ý, lời nói, việc làm của mình. Có lẽ cái "thời" mà người đời vẫn nhắc đến cũng không hoàn toàn là may rủi; nó luôn gặp gỡ với những gì mỗi người đã âm thầm vun bồi từ trước. Hiểu như vậy, ta vừa có thể nhẹ nhàng đón nhận những gì đã qua, đã tan, vừa biết trân trọng gieo trồng những nhân duyên tốt đẹp cho những ngày còn ở phía trước.

Bài thơ có một câu khiến tôi thấy ấm lòng mỗi lần đọc lại: Hãy cứ trả cho trọn phần trách nhiệm, phần nợ của đời mình ngay trước mắt, còn việc người đời sau nhìn nhận, phán xét thế nào, hãy để nó tự nhiên, đừng bận lòng quá nhiều. Mỗi chúng ta, dù không mang trên vai vận mệnh một đất nước như những nhân vật trong Tam Quốc, cũng đang gánh một phần trách nhiệm của riêng mình – với gia đình, với công việc, với những người ta thương yêu, với chính lý tưởng sống của mình. Điều ta thực sự làm chủ được, có lẽ không phải là kết quả, mà là cách mình đối đãi với phần nhân và phần duyên đang hiện hữu ngay trong giây phút này.

Câu kết của bài thơ khiến tôi xúc động nhất là hình ảnh muôn triệu ánh sao rơi giữa bầu trời lịch sử mênh mông. Anh hùng rồi cũng sẽ tan như một vì sao băng, nhưng ngay khoảnh khắc lóe sáng ấy, họ đã thực sự sống, thực sự tỏa hết ánh sáng của mình. Vô thường không hề lấy đi ý nghĩa của một đời người – nó chỉ nhắc tôi rằng ý nghĩa ấy nằm trọn trong khoảnh khắc hiện tại, trong cách ta sống trọn vẹn với duyên mình đang có, chứ không nằm ở việc cố nắm giữ một điều gì đó mãi mãi không đổi.

Gấp lại những dòng thơ ấy, tôi thấy lòng mình nhẹ đi rất nhiều. Sự đời vẫn sẽ tiếp tục đổi thay như mây như gió, người rồi sẽ đến sẽ đi theo duyên, theo tình của riêng mỗi người. Có lẽ điều tốt nhất tôi có thể làm, là ngồi xuống bên dòng sông của chính đời mình, lặng nhìn nước chảy, như đôi bạn già năm xưa từng lặng nhìn bao lớp sóng bạc đầu trôi qua trước bãi Trường Giang. Mỉm cười với những gì đã đến và đã đi, rồi bình thản bước tiếp – bởi dòng sông chưa bao giờ ngừng chảy, và ai học được cách thuận theo dòng chảy ấy, cũng sẽ thôi bận lòng trước những cuộc hợp tan của đời mình.

Lâm Giang Tiên (臨江仙) - Dương Thận

Trường Giang cuồn cuộn chảy về Đông

Bạc đầu ngọn sóng cuốn anh hùng

Thị phi thành bại theo dòng nước

Sừng sững cơ đồ bỗng tay không

Núi xanh nguyên vẻ cũ

Bao độ ánh chiều hồng

Bạn ngư tiều dãi dầu trên bãi

Vốn đã quen gió mát trăng trong

Một vò rượu nếp vui gặp gỡ

Chuyện đời tan trong chén rượu nồng.

 

Lịch Sử Đích Thiên Không" (历史的天空), lời Vương Kiện

Đã mờ rồi ánh kiếm, ánh đao

Lùi xa rồi tiếng loa, tiếng trống

Vẫn rõ ràng sống động

Bao gương mặt anh hùng

Con đường xưa ngập trong cát bụi

Thành quách xưa hóa cảnh hoang tàn

Năm tháng oai hùng thành lịch sử

Bao chiến công, tên tuổi còn vang

Mộng bá vương ai người quyết định

Lẽ thịnh suy há chẳng có nguyên nhân

Sự đời vần vũ như mây gió

Đổi thời gian, đổi cả không gian

Tụ tán nhờ có duyên

Ly hợp vốn do tình

Trả món nợ non sông trước mắt

Mặc đời sau thiên hạ luận bình

Nước Trường Giang hóa thành sông lệ

Gió Trường Giang vang mãi bài ca

Giữa bầu trời lịch sử

Muôn triệu ánh sao sa.

Trong dân gian vạn thưở

Ấy muôn triệu đóa hoa.

---