Học để sống an lạc

Suy ngẫm từ lời dạy của Trưởng lão Hòa thượng Thích Minh Châu (1918–2012)

"Học tốt học giỏi thì có được văn bằng, nhưng văn bằng không phải là mục đích của việc học. Học là để sống tốt, sống thiện, sống hạnh phúc an lạc, lợi mình lợi người. Mục đích của người học Phật là để thực nghiệm an lạc Niết bàn và chia sẻ niềm an lạc ấy với mọi người."

(Lời dạy được truyền tụng rộng rãi trong giới Phật tử Việt Nam. Người viết chưa xác minh được văn bản gốc — tác phẩm, bài giảng hay thời điểm cụ thể — nên xin ghi nhận đây là lời dạy được lưu truyền gắn với tinh thần giáo dục của Hòa thượng, hơn là một trích dẫn đã được kiểm chứng văn bản học.)

Dẫn nhập

Trong lịch sử Phật giáo Việt Nam thế kỷ XX, hiếm có vị nào hội đủ cả hai phẩm chất: một học giả uyên bác theo chuẩn mực học thuật hiện đại, và một bậc chân tu thấm nhuần đạo hạnh, như Trưởng lão Hòa thượng Thích Minh Châu. Ngài theo học tại Nava Nalanda Mahavihara (thuộc Đại học Bihar, Ấn Độ — thường được gọi tắt là Đại học Phật giáo Nalanda, khác với Nalanda University hiện nay), và đến tháng 9 năm 1961, với luận án so sánh Kinh Trung Bộ (Pali) và Kinh Trung A Hàm (Hán tạng), Ngài trở thành người Việt Nam đầu tiên đỗ Tiến sĩ Phật học, Văn học Pali tại Ấn Độ. Ngài cũng là Viện trưởng sáng lập của Viện Đại học Vạn Hạnh (thành lập năm 1964), và là người có công lớn trong việc phiên dịch Kinh tạng Pāli sang tiếng Việt, đặc biệt là các bộ Nikāya — một công trình có ảnh hưởng quan trọng đối với việc học tập và nghiên cứu kinh điển Pāli tại Việt Nam. Chính vì đã đi trọn con đường ấy – từ giảng đường đại học đến thiền đường tu tập – lời dạy của ngài về mục đích của việc học mang một sức nặng đặc biệt: đó không phải là lời của một người đứng ngoài phán xét chuyện học hành, bằng cấp, mà là lời đúc kết từ chính trải nghiệm của một đời người vừa học rộng vừa sống sâu.

Câu nói trên vì thế không đơn thuần là một nhận định về giáo dục, mà là một triết lý nhân sinh, đặt lại câu hỏi căn bản mà bất cứ ai đang cắp sách đến trường, hay đang dấn thân trên con đường tu học, đều cần tự vấn: rốt cuộc, ta học để làm gì?

I. Văn bằng – kết quả của một hành trình, không phải đích đến cuối cùng

Về bản chất, văn bằng là một chứng nhận: nó xác nhận rằng một người đã trải qua một quá trình đào tạo, đã tích lũy được kiến thức, kỹ năng đủ để xã hội tin cậy trao gửi công việc, trách nhiệm. Nhưng chính vì là chứng nhận, nó chỉ có thể xác nhận cái gì đo lường được – điểm số, chứng chỉ, thời gian đào tạo. Nó không thể, và cũng không có khả năng, xác nhận điều quan trọng hơn nhiều: người sở hữu tấm bằng ấy có thực sự sống tử tế hay không, có đối xử với người khác bằng lòng nhân ái hay không, có tìm được sự bình an trong tâm hồn mình hay không.

Trong truyền thống Phật giáo có một hình ảnh rất gần với vấn đề này: ngón tay chỉ mặt trăng. Văn bằng cũng như ngón tay – nó chỉ ra hướng đi, xác nhận một chặng đường đã qua, nhưng bản thân nó không phải là mặt trăng, không phải là đích đến sau cùng. Nhìn theo hướng ngón tay, người ta thấy được trăng; nhưng nếu chỉ chăm chú vào ngón tay, người ta dễ quên mất trăng ở đâu. Không ít người trong xã hội hôm nay rơi vào tình trạng ấy: xem tấm bằng, danh hiệu, thành tích như là mục đích tối hậu của cả những năm tháng tuổi trẻ, để đến khi đạt được rồi lại thấy trống rỗng – hoặc, ở mức độ đáng lo ngại hơn, để cho sự trung thực và nghiêm túc trong học tập bị bào mòn: học đối phó, học vì điểm số, chạy theo bệnh thành tích, thậm chí gian dối trong thi cử.

Hòa thượng không phủ nhận giá trị của việc học giỏi hay của tấm bằng – ngài chỉ nhắc: đó thường là kết quả đi kèm của một quá trình học tập nghiêm túc, chứ tự thân nó không phải là mục đích. Học vì bằng cấp, con người dễ học vì danh, vì lợi trước mắt, dễ bất chấp thủ đoạn để đạt mục tiêu; còn học vì một mục đích lớn hơn – vì sự trưởng thành của nhân cách, vì đời sống an lạc – thì bằng cấp, nếu có, sẽ trở thành kết quả đáng quý của một quá trình học tập chân chính, chứ không phải thước đo duy nhất của giá trị con người.

II. Học để sống tốt, sống thiện, sống hạnh phúc an lạc, lợi mình lợi người

Nếu văn bằng không phải là đích đến, thì đâu mới là mục đích chân thực của việc học? Hòa thượng trả lời bằng những chữ vắn tắt mà bao quát: sống tốt, sống thiện, sống an lạc, lợi mình lợi người – bốn chiều kích không tách rời của một đời sống có học vấn đích thực.

"Sống tốt" trước hết là sống đúng: đúng với đạo lý làm người, đúng với lương tâm, đúng với những chuẩn mực đạo đức căn bản. Một người học rộng hiểu nhiều mà sống bất nhân, dối trá, thì tri thức ấy không những vô nghĩa mà còn có thể trở thành công cụ gây hại.

"Sống thiện" đi xa hơn một bước: không chỉ tránh điều ác mà còn chủ động làm điều lành, chủ động vun bồi lòng từ bi, sự bao dung trong tâm mình và trong cách mình đối xử với người xung quanh.

"Sống hạnh phúc an lạc" là trạng thái của một nội tâm không còn bị giày vò bởi tham lam, sân hận, lo âu, sợ hãi. Đây chính là điều mà rất nhiều người có bằng cấp cao, địa vị lớn, tài sản nhiều vẫn không có được – bởi an lạc không tỷ lệ thuận với số năm học hay số bằng cấp sở hữu, mà tỷ lệ thuận với mức độ một người biết buông bỏ những chấp trước, phiền não trong tâm.

Và "lợi mình lợi người" – có lẽ là điểm cốt lõi nhất, vì nó nối kết đời sống cá nhân với đời sống cộng đồng. Học vấn, nếu chỉ phục vụ lợi ích riêng, rất dễ trở thành công cụ của tham vọng, của cạnh tranh, thậm chí của bóc lột. Nhưng nếu học vấn được đặt trên nền tảng của lòng từ bi, hướng đến lợi ích chung, thì mỗi bước tiến của tri thức cũng đồng thời là một bước tiến của thiện lành – tinh thần tự lợi song hành với lợi tha mà đạo Phật vẫn luôn đề cao.

III. Mục đích của người học Phật: thực nghiệm an lạc Niết bàn và chia sẻ với mọi người

Đến đây, Hòa thượng nâng lời dạy của mình lên một tầng cao hơn, dành riêng cho những ai học Phật: mục đích tối hậu không phải là tích lũy giáo lý, mà là thực nghiệm an lạc Niết bàn và chia sẻ niềm an lạc ấy với mọi người. Có hai từ khóa đáng suy ngẫm kỹ: thực nghiệm và chia sẻ.

"Thực nghiệm" – chứ không phải chỉ học hiểu hay tin tưởng suông – là điều rất đặc trưng trong cách tiếp cận của một người đã dành cả đời nghiên cứu, phiên dịch tạng kinh Nguyên thủy như Hòa thượng. Trong đời sống tu tập, người hành trì có thể từng bước kinh nghiệm sự vắng lặng của tham, sân, si, và nếm trải những trạng thái an lạc do sự chuyển hóa nội tâm đem lại. Những kinh nghiệm ấy có thể được xem như những biểu hiện trên con đường hướng đến giải thoát, nhưng không nên giản lược đồng nhất với Niết bàn — vốn là một thực tại có nội hàm sâu xa và phức tạp hơn nhiều trong giáo lý nhà Phật, vượt ngoài khuôn khổ một bài viết ngắn có thể bàn luận thấu đáo.

Điều này mang một ý nghĩa rất thiết thực: học Phật không phải là học một hệ thống lý thuyết để tranh biện, để khoe khoang kiến giải, mà là học để hành, để tự mình trải nghiệm sự chuyển hóa nội tâm. Theo cách diễn giải quen thuộc trong truyền thống Phật học, hành trình ấy có thể được nhìn qua ba bước Văn (nghe, học hỏi) – Tư (suy ngẫm, quán chiếu) – Tu (thực hành, tự thân chứng nghiệm). Thiếu bước cuối cùng ấy, dù thông thuộc bao nhiêu kinh điển, người học Phật cũng giống như hình ảnh quen thuộc trong kinh Pháp Cú (kệ 19–20): người chăn thuê đếm bò cho chủ mà bản thân không có phần bò nào cả – biết rất nhiều về con đường giải thoát nhưng chưa từng bước đi một bước nào trên con đường ấy.

Và "chia sẻ" là điều làm tròn đầy ý nghĩa của sự thực nghiệm ấy. An lạc mà một người đạt được không phải để cất giữ riêng cho mình, mà cần được lan tỏa đến những người xung quanh – bằng lời nói ái ngữ, bằng hành động từ bi, bằng chính đời sống an lạc của bản thân như một tấm gương sống động hơn mọi lời thuyết giảng. Đó cũng là tinh thần từ bi và lợi tha vốn được đề cao trong đời sống người học Phật: không dừng lại ở sự an lạc của riêng mình, mà luôn hướng về lợi ích của người khác. Một người tu học chỉ khép mình tìm an lạc riêng, quên đi trách nhiệm với cuộc đời, thì hành trình tu học ấy vẫn còn thiếu một chiều kích quan trọng – chiều kích của tình thương và trách nhiệm với tha nhân.

IV. Từ lời dạy đến đời sống hôm nay

Trong một xã hội mà áp lực điểm số, thành tích, danh hiệu ngày càng đè nặng lên vai người học – từ học sinh, sinh viên đến người đi làm phải liên tục tích lũy chứng chỉ để thăng tiến – lời dạy của Hòa thượng Thích Minh Châu càng trở nên cấp thiết. Lời dạy ấy không kêu gọi con người từ bỏ việc học giỏi hay từ chối tấm bằng, mà mời gọi mỗi người đặt lại đúng thứ tự ưu tiên: học vấn phải phục vụ cho sự trưởng thành của nhân cách, cho một đời sống an lạc, chứ không phải ngược lại – biến con người thành nô lệ của tấm bằng, của thành tích, của những con số.

Với người học Phật, lời dạy này cũng là một lời nhắc nhở: đừng để việc học Phật pháp trở thành một dạng tri thức suông, một thứ giáo lý để đàm luận cho vui hay để tự hào về sự hiểu biết, mà cần trở về với cốt lõi – thực hành để chuyển hóa khổ đau ngay trong đời sống của chính mình, và từ sự chuyển hóa ấy mà mở rộng lòng từ bi đến với mọi người xung quanh.

Suy cho cùng, dù là học đời hay học đạo, hai con đường ấy đều gặp nhau ở một điểm chung: học để trở thành một con người tốt đẹp hơn, an lạc hơn, và có ích hơn cho cuộc đời. Văn bằng, danh vị, tri thức chuyên môn – tất cả đều đáng quý, nhưng chỉ thực sự có ý nghĩa khi được đặt trên nền tảng của một tâm hồn thiện lành và một đời sống biết sẻ chia.

Kết luận

Lời dạy của Trưởng lão Hòa thượng Thích Minh Châu, tuy ngắn gọn, đã chạm đến một trong những câu hỏi sâu xa nhất của kiếp người: ta học để làm gì? Giữa một thế giới dễ bị cuốn vào cuộc chạy đua bằng cấp và thành tích, câu trả lời của ngài vang lên như một tiếng chuông tỉnh thức: học là để sống – sống tốt, sống thiện, sống an lạc, và sống vì người khác. Còn với người học Phật, sự học chân chính cần hướng đến sự thực hành và chứng nghiệm con đường giải thoát, đến an lạc Niết bàn, và từ sự chuyển hóa của chính mình mà đem lại lợi ích, san sẻ an lạc ấy đến với mọi người.

Đó không chỉ là một triết lý giáo dục, mà là một triết lý sống – giản dị mà sâu sắc, gần gũi mà bền vững với thời gian, xứng đáng là kim chỉ nam cho bất cứ ai, ở bất cứ thời đại nào, đang tự hỏi ý nghĩa thực sự của việc học.