Lỗ nhỏ làm đắm thuyền: Suy ngẫm về truyền thông và đạo làm người

Có một mặt trận không tiếng súng, không khói lửa, nhưng vẫn âm thầm định hình tâm hồn của cả một thế hệ mỗi ngày — đó là mặt trận văn hóa tư tưởng, nơi truyền thông giữ cùng lúc hai vai trò: vừa là chiến trường, vừa là vũ khí. Nó không tấn công bằng bạo lực trực diện, mà bằng những thước phim, những mẩu quảng cáo, những dòng tin lướt qua màn hình mỗi ngày — nhỏ đến mức người ta hiếm khi để tâm, nhưng gom góp lại đủ sức thay đổi cả một nếp sống, một hệ giá trị.

Người xưa có câu, được truyền miệng qua bao thế hệ: đừng khinh việc nhỏ, lỗ nhỏ làm đắm thuyền. Một con thuyền hiếm khi đắm chỉ vì một cơn bão duy nhất; nó đắm vì một lỗ rò nhỏ bị bỏ quên ngày này qua ngày khác, cho đến khi nước ngập đầy khoang mà không ai còn kịp trở tay. Văn hóa của một cộng đồng cũng vận hành theo cách tương tự. Nó hiếm khi sụp đổ trong một đêm; nó mòn dần, qua hàng triệu câu chuyện tưởng như vô hại, được kể đi kể lại đến mức người ta không còn nhận ra mình đang bị thay đổi.

Thử điểm qua vài "lỗ nhỏ" quen thuộc trên sóng truyền thông hôm nay. Năm 2014, VTV2 từng đưa bộ phim Mỹ nổi tiếng về đời sống tình cảm của bốn người phụ nữ độc thân lên sóng giờ khuya, khéo léo đặt cho nó cái tên Việt hóa "Chuyện ấy là chuyện nhỏ" — như một cách giảm nhẹ, biến điều đáng lẽ cần cân nhắc kỹ trước khi đưa đến hàng triệu gia đình thành một đề tài phiếm đàm vô hại. Sống thử, quan hệ trước hôn nhân, gia đình tan vỡ — tất cả được kể như một phần tất yếu của đời sống hiện đại, đôi khi còn được tô vẽ thành biểu tượng của tự do cá nhân, trong khi cái giá âm thầm của nó — những đứa trẻ lớn lên thiếu một mái ấm trọn vẹn — lại hiếm khi được nhắc đến trong cùng câu chuyện.

Nhìn rộng hơn, cả một thể loại — truyền hình thực tế — cũng đang dần trở thành sân khấu cho sự phô trương hơn là tài năng hay nhân cách. Không ít chương trình biến những màn tạo dáng khêu gợi, phát ngôn sốc thành công thức câu view quen thuộc. Tháng 6/2019, chương trình Nữ hoàng quyến rũ trên HTV7 để thí sinh mặc bikini tạo dáng phản cảm ngay trong khung giờ vàng có trẻ em xem đài, khiến khán giả phẫn nộ đến mức chính đài truyền hình phải lên tiếng nhận thiếu sót. Cùng năm đó, show hẹn hò Lựa chọn của trái tim trên VTV3 cũng bị chính cơ quan quản lý phát thanh truyền hình vào cuộc xác minh, sau khi phát sóng một cảnh hôn bị cho là phản cảm ngay giờ vàng. Câu hỏi đặt ra không chỉ là trách nhiệm của nhà sản xuất, mà còn là vai trò giám sát của những cơ quan quản lý ở cả cấp trung ương lẫn địa phương: tại sao những nội dung như vậy vẫn có thể lên sóng, trở thành hình ảnh quen thuộc mỗi tối cho hàng triệu khán giả, trong đó có không ít trẻ nhỏ?

Song song đó là một khuynh hướng kín đáo hơn nhưng không kém phần nguy hại: cổ vũ sự ấu trĩ, khuyến khích con người sống khép mình trong cảm xúc và nhu cầu riêng. Chủ nghĩa cá nhân được tôn vinh gần như một thứ quyền đương nhiên, còn trách nhiệm với gia đình, với những người xung quanh, dần dà bị xem như gánh nặng của một thời đã cũ.

Có những nội dung khác lại đánh vào nỗi sợ hãi thay vì dục vọng hay cái tôi. Chỉ một đoạn clip không kiểm chứng — chuyện ngô luộc pha pin cho mau chín, chuyện sữa nhiễm đỉa — cũng đủ gây hoang mang cho hàng triệu người trong vài giờ, dù sau đó được chứng minh là bịa đặt. Thuật toán của các nền tảng mạng xã hội vốn ưu tiên nội dung khơi gợi cảm xúc mạnh, nên tin giật gân — dù sai — luôn lan nhanh hơn nhiều so với lời đính chính đến sau. Mỗi lần như vậy, niềm tin của con người vào nhau, vào chính những gì mắt thấy tai nghe, lại hao mòn thêm một phần.

Rồi đến sự sùng bái đồng tiền — không còn dừng ở chuyện mưu sinh chính đáng, mà dần trở thành một thứ thước đo giá trị con người: có tiền thì được trọng vọng, bất kể nhân cách ra sao. Chương trình truyền hình khởi nghiệp Shark Tank Việt Nam từng đưa lên sóng những "cá mập" giàu có — trong đó có Shark Thủy, Shark Bình — để dạy giới trẻ bài học làm ăn, dựng nên hình ảnh thành đạt đáng ngưỡng mộ. Vài năm sau, cả hai lần lượt bị khởi tố vì lừa đảo chiếm đoạt tài sản hàng nghìn tỷ đồng; ông Thủy bị truy tố thêm tội đưa hối lộ, ông Bình bị điều tra thêm tội trốn thuế và rửa tiền. Đồng tiền, khi được tôn thờ mà không đi kèm sự thẩm định về nhân cách, có thể biến một kẻ gian thành thần tượng chỉ sau một buổi ghi hình. Lối sống tiêu thụ, giải trí nông cạn, chạy theo danh vọng phù phiếm được tô vẽ hấp dẫn, trong khi cần cù, giản dị, chính trực lại bị ngầm xem là quê mùa, lạc hậu. Cùng lúc đó, rượu bia, thuốc lá và không ít chất gây nghiện khác cũng được khoác lên vẻ sành điệu, sang trọng trong nhiều thước phim, khiến người xem — nhất là người trẻ — dễ đồng hóa việc sử dụng chúng với một lối sống đáng mơ ước.

Và khi đồng tiền được đặt lên bệ thờ, gian dối, tham lam cũng theo đó mà được ngầm dung túng, miễn là dẫn đến "thành công." Kết quả cuối cùng — có tiền, có danh — được kể lại đẹp đẽ, còn con đường quanh co, khuất tất để đến đó lại ít khi bị chất vấn. Ranh giới giữa điều nên làm và điều không nên làm, vì thế, cũng dần mờ nhạt đi: miễn câu chuyện được kể khéo léo, hấp dẫn, thì cái sai cũng có thể khoác lên mình chiếc áo bình thường.

Ở một hướng khác, bạo lực được trình chiếu như một hình thức giải trí, sự tàn nhẫn được kể lại bằng giọng điệu hờ hững, đôi khi còn pha chút ngưỡng mộ dành cho kẻ mạnh. Một thế hệ lớn lên cùng những hình ảnh ấy mỗi ngày, dần dà, ngưỡng chịu đựng của các em trước cái ác cũng theo đó mà dịch chuyển. Cùng lúc, lịch sử và văn hóa truyền thống — những điều đáng lẽ phải được gìn giữ bằng sự trân trọng — lại thường xuyên bị đem ra giễu cợt, xuyên tạc bởi những người vừa thiếu hiểu biết, vừa nắm trong tay một chiếc micro đủ lớn để hàng triệu người cùng nghe thấy.

Tôi muốn dừng lại ở một ví dụ rất nhỏ, gần như ai cũng từng xem qua, để minh họa cho điều mình vừa nói. Một mẩu quảng cáo bột giặt quen thuộc: đứa trẻ lỡ té vào vũng sình, mặt hoảng hốt vì sợ bị la rầy. Nhưng người mẹ xuất hiện, dịu dàng giặt sạch bộ đồ, trắng tinh như mới. Đứa trẻ hết sợ ngay, thậm chí còn vui vẻ nghịch bẩn tiếp, vì đã có người lo liệu thay mình.

Thoạt nhìn, đó chỉ là một mẩu quảng cáo dễ thương, vô hại. Nhưng nhìn kỹ hơn, nó âm thầm dạy đứa trẻ điều ngược lại với những gì cha mẹ vẫn dạy: không cần cẩn thận, không cần quý trọng đồ vật, không cần e ngại làm phiền ai — vì đã có người dọn dẹp thay mình. Hình ảnh người mẹ hể hả vì áo quần con sạch tinh, vô tình xóa đi trong đầu đứa trẻ một điều quan trọng: rằng mẹ mình, ngoài bao việc nhà bận rộn, còn phải nhọc công thêm vì sự bất cẩn của nó. Lớn lên giữa hàng vạn thước phim tương tự, đứa trẻ dần quen với việc ỷ lại — ỷ lại vào món hàng, ỷ lại vào đồng tiền, ỷ lại vào công sức người khác — mà bản thân nó cũng không hề hay biết.

Đó là một "lỗ nhỏ" đúng nghĩa: không ai cố ý làm hại một đứa trẻ chỉ qua ba mươi giây quảng cáo. Nhưng hàng vạn lỗ nhỏ như thế, lặp đi lặp lại mỗi ngày, trên mọi kênh sóng, đủ sức nhấn chìm cả một thế hệ trong sự vô ơn mà chính thế hệ ấy cũng không nhận ra.

Tôi vẫn tự hỏi, vai trò của những cơ quan có trách nhiệm kiểm duyệt nội dung công cộng hiện đang ở đâu. Chỉ riêng VTV — đài truyền hình có độ phủ sóng lớn nhất cả nước — cũng đã không ít lần bị chính cơ quan quản lý nhà nước xử phạt vì nội dung thiếu kiểm chứng hay phản cảm. Năm 2016, một phóng sự dàn dựng cảnh nông dân dùng chổi quét lên luống rau để giả vết sâu ăn, ngụ ý rau càng non đẹp thì càng nhiều thuốc, đã khiến cả một vùng trồng rau ở Thanh Hóa không ai dám mua, có hộ phải nhổ bỏ chuyển sang cây trồng khác. Hai năm trước đó, đúng dịp cả nước tri ân thầy cô nhân ngày Nhà giáo Việt Nam, đài lại phát một đoạn phim hoạt hình phỏng theo truyện dân gian, khắc họa hình ảnh người thầy tham ăn, giữ phần ngon cho riêng mình, khiến giới nhà giáo khắp nơi bất bình. Cả hai lần, đài đều bị xử phạt hành chính và phải xin lỗi công khai — nhưng với người nông dân điêu đứng vì một cảnh quay dàn dựng, với hình ảnh người thầy bị bôi méo đúng ngày lẽ ra được tôn vinh, thì không công văn xin lỗi nào bù đắp lại được. Một lời nói sai, nếu chỉ một người nghe, thì ảnh hưởng chẳng đáng bao nhiêu. Nhưng trong thời đại mà một câu nói, một hình ảnh có thể chạm đến hàng triệu người chỉ trong tích tắc, trách nhiệm của người cầm micro — dù là một đài truyền hình quốc gia hay chỉ một tài khoản mạng xã hội cá nhân — nặng nề hơn bất cứ thời đại nào trước đó. Ngày nay, gần như ai cũng có thể trở thành một "cái loa"; và loa càng lớn, cái tâm đi kèm với nó càng cần phải vững.

Tôi không nghĩ mình đủ sức thay đổi cách vận hành của cả một nền truyền thông. Nhưng mặt trận lớn nhất, suy cho cùng, không nằm ở màn hình chiếc tivi hay trên trang mạng xã hội — nó nằm ở những khoảnh khắc rất nhỏ, rất riêng: khi ta chọn xem gì, chia sẻ điều gì, kể câu chuyện nào cho con cháu mình nghe. Tu thân, nói cho cùng, có lẽ bắt đầu từ việc biết gác lại những lỗ nhỏ của chính mình, trước khi vội trách cứ những lỗ nhỏ ở bên ngoài.

Tôi hình dung một mẩu quảng cáo khác — chưa ai quay, có lẽ cũng chẳng đài nào buồn phát sóng vì nó không đủ hấp dẫn. Đứa trẻ lỡ làm bẩn áo, sợ hãi nhìn mẹ. Người mẹ không giận, cũng chẳng vội xóa sạch mọi dấu vết bằng một thứ bột giặt thần kỳ. Bà ngồi xuống bên con, chỉ cho con cách tự giặt sạch phần áo lấm bẩn, rồi nói khẽ: "Không sao, lần sau mình cẩn thận hơn là được." Không có phép màu, không có sản phẩm nào được quảng cáo — chỉ có một bài học nhỏ về sự cẩn trọng và lòng biết ơn, được trao lại một cách lặng lẽ. Giữ gìn mặt trận văn hóa, có lẽ suy cho cùng không cần điều gì cao xa. Nó bắt đầu từ chính những khoảnh khắc bình dị như thế, trong mỗi mái nhà.