Cá lớn nuốt cá bé — Nhưng ai đang nuốt cả đại dương?

Người ta thường phẫn nộ vì cá lớn nuốt cá bé. Nhưng nếu chỉ nhìn vào những con cá, ta sẽ không bao giờ thấy kẻ đang ăn cả đại dương.

Đó là một câu hỏi không dễ trả lời — có lẽ vì nó không quen thuộc bằng câu chuyện cá lớn nuốt cá bé. Cá lớn nuốt cá bé là câu nói dân gian quen thuộc, không phải một tín điều hay lời dạy riêng của bậc thánh hiền nào, mà là kinh nghiệm được đúc kết qua bao đời: kẻ mạnh chèn ép kẻ yếu, kẻ có nanh vuốt nuốt chửng kẻ tay không. Tôi tin ai trong chúng ta cũng từng phẫn nộ như vậy, trước một cảnh bất công rành rành trước mắt. Đó là phản ứng lành mạnh — dấu hiệu cho thấy lương tri vẫn còn nguyên vẹn.

Nhưng phẫn nộ trước một con cá lớn cụ thể dễ hơn nhiều so với việc nhận ra: cả đại dương đang cạn dần, mà không một con cá nào, dù lớn hay bé, kịp nhận ra.

Nỗi phẫn nộ trước cá lớn

Cá lớn nuốt cá bé là điều ta nhìn thấy được. Nó có hình hài, có một khoảnh khắc cụ thể để chỉ tay vào: đây là kẻ mạnh, kia là người chịu thiệt. Chính vì thấy được, ta mới có chỗ để đặt sự phẫn nộ của mình — và nhờ được gọi tên, bất công ấy còn có thể bị lên tiếng, phản kháng, ngăn lại.

Nhưng cũng chính vì dễ thấy, cá lớn nuốt cá bé lại dễ trở thành toàn bộ câu chuyện mà ta kể cho nhau về bất công, như thể chỉ cần tìm ra và trừng phạt con cá lớn kia, biển cả sẽ lại đầy. Tôi nghĩ đó là một sự nhầm lẫn dễ hiểu — nhưng nguy hiểm.

Ai đang ăn cả đại dương?

Đại dương không phải là một con cá. Nó không có miệng để gào, không có máu để đổ, không có một gương mặt cụ thể để ta chỉ vào và gọi tên "thủ phạm." Khi cá lớn nuốt cá bé, có kẻ thắng, có kẻ thua, có một câu chuyện rõ ràng. Nhưng khi đại dương cạn dần, không có câu chuyện nào cả — chỉ có nước rút xuống từng chút một, ngày này qua ngày khác, cho đến một ngày không còn ai, kể cả cá lớn, có chỗ để bơi.

Vậy ai đang ăn đại dương? Không một con cá nào cả, mà là vô số bàn tay nhỏ, vô số lựa chọn tưởng như vô hại, cộng dồn lại thành một dòng chảy của lòng tham không tên, không mặt — một cách sống đã quen với việc tiêu thụ nhanh hơn khả năng tự phục hồi của những gì đang nuôi sống nó. Trớ trêu thay, có lúc ngay cả con cá lớn nhất cũng chỉ là một con cá bé trước cái miệng còn lớn hơn nó: cái miệng của chính guồng quay mà nó đang bơi trong đó, một guồng quay nó không dám tự ý dừng lại, vì sợ bị chính đồng loại của mình vượt qua và nuốt chửng.

Đây không phải lời bào chữa cho cá lớn — nó vẫn phải chịu trách nhiệm cho miếng mồi đã nuốt. Nhưng nếu cơn giận của ta dừng lại ở đó, ta sẽ bỏ lỡ câu hỏi lớn hơn.

Đại dương — phần chung mà muôn loài nương tựa

Có thể nhìn đại dương như một hình ảnh tượng trưng, chứ không chỉ là một vùng nước: đó là phần chung, là cái nền mà trên đó mọi sự sống — cá lớn, cá bé, và cả người đứng trên bờ phán xét — đều nương tựa để tồn tại. Nuốt một con cá bé là phạm vào một cá thể khác. Nhưng ăn mòn cả đại dương là phạm vào chính cái nền của muôn loài — nghịch với một trật tự lớn hơn mà, theo tinh thần kính trời, không sức mạnh nào, dù to lớn đến đâu, có thể đứng ngoài mãi.

Đây chỉ là một cách đọc mang tính hình ảnh, không phải một khẳng định về cội nguồn của câu nói dân gian ấy — nhưng tôi thấy nó gợi mở một điều: khi ta phá phần chung để nuôi cái riêng, ta đang vay một món nợ mà không con cá đơn lẻ nào trả nổi một mình.

Vì sao ta không thấy đại dương đang cạn?

Ta không thấy, vì ta đang ở trong nó. Cái gần ta nhất, bao bọc ta trọn vẹn nhất, thường lại là cái ta khó nhận ra nhất — như con cá không thể lùi đủ xa để nhìn thấy cả vùng nước nó đang bơi trong đó. Ngay cả trong cuộc tranh biện nổi tiếng giữa Trang Tử và Huệ Tử trên cầu Hào — một minh họa được ghi lại ở cuối thiên Thu Thủy (秋水), chỉ bàn xem người đứng trên bờ có thể biết được niềm vui của cá bơi dưới nước hay không — cũng không ai hỏi thêm một câu: dòng Hào giang ấy có đang vơi đi không? Ngay cả bậc trí giả, khi mải nhìn vào con cá, đôi khi cũng quên mất dòng sông.

Ta cũng không thấy, vì lòng người vốn cần một gương mặt để đổ lỗi hơn là một dòng chảy để chất vấn. Buộc tội một con cá lớn thì dễ: gọi tên nó, phán xét nó, thậm chí trừng phạt nó. Nhưng buộc tội một cách sống, một thói quen tiêu dùng, một guồng quay mà chính ta cũng đang góp phần vận hành mỗi ngày — điều đó khó hơn nhiều, vì nó buộc ta phải quay ống kính vào chính mình.

Nhân quả — không chỉ của riêng một người

Nếu nhìn qua lăng kính nhân quả — như một cách hiểu, không phải một khẳng định chắc chắn — thì cá lớn nuốt cá bé là nghiệp riêng của nó: nó gieo, và một ngày nào đó, trước một cái miệng còn lớn hơn, chính nó sẽ gặt. Đó là quy luật quen thuộc, nghiêm khắc mà công bằng.

Nhưng vẫn theo cách nhìn ấy, còn một điều ít được nhắc tới hơn: cộng nghiệp — nghiệp quả không của riêng một cá nhân, mà của cả một cộng đồng cùng gieo và cùng gặt. Đại dương cạn không phải chỉ vì một con cá tham lam, mà vì rất nhiều con cá — kể cả những con cá bé bỏng, hiền lành, chưa từng nuốt ai — cũng đã, bằng cách này hay cách khác, góp phần vào việc rút cạn nó. Không ai một mình có lỗi hoàn toàn, và cũng không ai hoàn toàn vô can.

Tu thân — nơi duy nhất ta thật sự có thể bắt đầu

Vậy phải làm gì? Truy tìm và trừng phạt "kẻ ăn đại dương" gần như là việc bất khả, vì kẻ đó không có tên, không có một gương mặt duy nhất để bị vạch mặt. Nhưng có một nơi ta luôn có thể bắt đầu, vì đó là nơi duy nhất thật sự nằm trong tay ta: chính mình.

Trước khi dồn hết phẫn nộ cho con cá lớn ngoài kia, có lẽ nên tự hỏi: trong những lựa chọn nhỏ mỗi ngày, ta có đang, bằng một cách rất khẽ, cũng là một trong vô vàn cái miệng đang gặm nhấm đại dương? Tôi cũng đang tự hỏi mình câu đó, và chưa dám nhận là đã có câu trả lời trọn vẹn. Nhưng tu thân, suy cho cùng, không phải là quay lưng với bất công ngoài kia, mà là nhận ra: phần thế giới duy nhất ta thật sự có quyền thay đổi ngay bây giờ, là phần nằm trong chính mình.

Kết

Cá lớn rồi cũng có ngày trở thành cá bé, trước một cái miệng lớn hơn nó chưa từng ngờ tới. Đó là lẽ công bằng cũ, có phần cay đắng, của muôn loài. Nhưng nếu đại dương cạn kiệt, sẽ không còn cá lớn hay cá bé nào nữa — sẽ không còn ai thắng, vì sẽ không còn nơi nào để bơi.

Vậy nên, đừng chỉ nhìn vào những con cá. Hãy ngước mắt lên, nhìn cả đại dương — và nhìn cả phần đại dương đang lặng lẽ trôi qua chính đôi tay mình.