Hơn người ở chỗ nào?

Đọc lại một lời Mạnh Tử trong thiên Tận Tâm Thượng

Người đời thường lấy cái mình có để đo cái mình hơn. Ai nhiều của hơn, ai chức cao hơn, ai được nhiều người biết đến hơn — ấy là hơn người. Đó là thước đo quen thuộc đến mức ít ai còn nghĩ có thể đo bằng cách nào khác. Nhưng hơn hai nghìn năm trước, trong thiên Tận Tâm Thượng, sách Mạnh Tử có một câu lật ngược hẳn cách nhìn ấy:

附之以韓魏之家，如其自視欿然，則過人遠矣。 Phụ chi dĩ Hàn Ngụy chi gia, như kỳ tự thị khảm nhiên, tắc quá nhân viễn hỹ.

Nghĩa là: ví thử đem cả một cơ nghiệp giàu có ngang nhà họ Hàn, họ Ngụy mà cộng thêm vào cho một người, nếu người ấy tự nhìn lại mình mà vẫn thấy mình còn thiếu, còn kém, chưa lấy làm đủ — thì người ấy hơn người xa lắm vậy.

Một câu ngắn, nhưng cách đặt vấn đề rất khác thường. Người ta vẫn quen thử lòng nhau lúc nghèo, lúc khó, lúc sa cơ, vì nghịch cảnh dễ khiến bản chất lộ ra. Mạnh Tử lại chọn thử lòng người ngay ở chỗ giàu sang tột bậc — nơi mà, xét cho công bằng, ai cũng có đủ lý do để tự bằng lòng với mình.

Hàn, Ngụy — hai chữ tượng trưng cho giàu sang tột đỉnh

Để cảm hết sức nặng của câu nói, cần biết Hàn và Ngụy là ai.

Cuối thời Xuân Thu, nước Tấn — một cường quốc bậc nhất Trung Nguyên — dần rơi vào tay các dòng họ khanh đại phu, tức những đại thần được phong đất, dần dà gây dựng thế lực và của cải còn lớn hơn cả nhà vua. Mạnh nhất trong số đó là ba họ Hàn, Triệu, Ngụy. Đến năm 403 trước Công nguyên, thiên tử nhà Chu chính thức phong ba họ ấy làm chư hầu ngang hàng các nước lớn khác — sử gọi đây là sự kiện "tam gia phân Tấn", mở đầu cho thời Chiến Quốc.

Đến thời Mạnh Tử, khoảng thế kỷ IV trước Công nguyên, Hàn và Ngụy đã là hai trong những nước giàu mạnh nhất thiên hạ. Nhắc tới "của cải nhà Hàn, Ngụy" với người đương thời, chẳng khác gì người bây giờ nhắc tới những gia sản giàu có bậc nhất thế giới — một cách nói đến tận cùng của sự sung túc, không còn gì để mong thêm. Mạnh Tử không chọn một mức giàu vừa phải để thử lòng người. Ông chọn cái đỉnh cao nhất mà người đương thời có thể hình dung, như muốn hỏi thẳng: đến mức ấy rồi, liệu lòng người có còn giữ được mình?

Chữ "khảm nhiên" và một sự phân biệt quan trọng

Chu Hy — nhà Nho đời Tống, người san định bộ Tứ Thư — khi chú giải câu này, có giảng hai chữ đáng để dừng lại lâu hơn một chút. Chữ 附 (phụ), ông giảng là "ích dã" — nghĩa là thêm vào, tăng thêm: của cải ấy được xem như một thứ đắp thêm từ bên ngoài vào một con người, chứ không phải thứ khiến người ấy trở thành một con người khác hẳn. Còn chữ 欿然 (khảm nhiên), ông giảng gọn: "bất tự mãn chi ý" — cái ý không tự cho mình là đầy đủ. Không phải buồn rầu, không phải tự ti, mà là trạng thái tự nhìn lại mình vẫn thấy còn xa mới tới nơi mình muốn tới.

Đây có lẽ là chỗ đáng suy ngẫm nhất trong cả câu nói. Mạnh Tử không nói người ấy hơn người vì không kiêu ngạo. Ông nói người ấy hơn người vì tự thấy mình chưa đủ — ngay giữa lúc đã đứng trên đỉnh cao mà thiên hạ ai cũng ao ước. "Không kiêu ngạo" là một sự thiếu vắng — thiếu vắng một cái xấu. "Tự thấy chưa đủ" là một trạng thái sống động hơn nhiều: nó hàm chứa một hướng đi, một chỗ đang còn muốn tới, một điều gì đó chưa nguôi. Người ta hoàn toàn có thể không kiêu ngạo mà vẫn dừng lại, vẫn thỏa mãn, vẫn yên phận với những gì đã có. Nhưng đã khảm nhiên thì không cho phép mình yên phận.

Vì sao giàu sang lại là phép thử khó hơn nghèo khó?

Người đời hay khen kẻ nghèo mà giữ được chí khí, khó mà không đổi lòng. Điều ấy đáng quý thật. Nhưng ngẫm cho kỹ, nghèo khó thường khiến con người dễ ý thức về những giới hạn của mình hơn; còn giàu sang thì rất dễ làm người ta quên mất những giới hạn ấy. Tất nhiên đời vẫn có kẻ nghèo mà kiêu ngạo, nên nghèo không phải là bùa hộ mệnh cho khiêm nhường. Chỉ có điều, hoàn cảnh bần hàn hiếm khi mở ra cớ gì để người ta tự cho mình là đủ.

Giàu sang thì ngược lại hẳn. Giàu sang cho phép người ta kiêu ngạo, mà không chỉ cho phép, dường như còn khiến sự kiêu ngạo ấy trở nên chính đáng. Người có của, có quyền, có danh, hoàn toàn có thể tự nhủ: ta đã đạt được điều người khác không đạt được, ta có quyền tự hào về mình. Không ai bắt bẻ được cái lý ấy. Chính vì thế, khi một người đã lên tới đỉnh cao — đỉnh cao đến mức chẳng ai còn có thể trách nếu người ấy tự mãn — mà lòng vẫn khảm nhiên, vẫn tự thấy mình chưa đủ, thì cái "chưa đủ" ấy không còn là điều hoàn cảnh ép buộc nữa. Nó chỉ có thể đến từ một chỗ sâu hơn: từ chính con người ấy, từ một thước đo tự đặt ra trong lòng, không lệ thuộc vào những gì bên ngoài đem lại.

Đó là lý do Mạnh Tử nói người như vậy "hơn người xa". Không phải vì họ có nhiều của hơn — của cải, như đã nói, chỉ là cái được thêm vào (phụ) từ bên ngoài. Họ hơn người vì giữa muôn vàn lý do chính đáng để dừng lại, để tự mãn, để nhìn xuống thiên hạ mà lấy làm hãnh diện, họ vẫn chọn nhìn về phía trước, vẫn nhận ra khoảng cách giữa mình với điều mình muốn trở thành.

Từ Khổng Tử đến Mạnh Tử: một mạch tư tưởng

Ý này không phải riêng Mạnh Tử nghĩ ra. Trong sách Luận Ngữ, có lần Tử Cống — người học trò về sau nhờ buôn bán mà trở nên giàu có bậc nhất trong hàng môn đệ — hỏi Khổng Tử: "Nghèo mà không xu nịnh, giàu mà không kiêu, như vậy có được không?" Khổng Tử đáp: "Được đấy. Nhưng chưa bằng nghèo mà vẫn vui, giàu mà vẫn ham chuộng lễ nghĩa."

Câu trả lời của Khổng Tử có cùng một cấu trúc với câu của Mạnh Tử: không dừng lại ở điều tiêu cực — không xu nịnh, không kiêu — mà đẩy tới điều tích cực — vẫn vui, vẫn hướng thượng, vẫn muốn học thêm điều hay lẽ phải. "Giàu mà không kiêu" mới chỉ là không phạm lỗi. "Giàu mà hiếu lễ", cũng như "giàu mà khảm nhiên", là vẫn tiếp tục bước tới, dù đã có đủ cớ để dừng chân nghỉ ngơi.

Đến thiên Đằng Văn Công hạ, Mạnh Tử còn nói rõ hơn về cái thế đứng của người quân tử trước những được mất ở đời: "Phú quý bất năng dâm, bần tiện bất năng di, uy vũ bất năng khuất" — giàu sang không làm cho hư hỏng, nghèo hèn không làm cho lay chuyển, uy quyền không làm cho khuất phục — ấy mới gọi là bậc đại trượng phu. Câu ấy nói về cái vững. Câu về nhà Hàn, Ngụy nói thêm một tầng nữa: không chỉ vững, mà còn không ngừng — không để giàu sang, dù lớn đến đâu, làm cho lòng mình dừng lại, tự cho là đủ, thôi không còn muốn vươn tới điều gì nữa.

Giữa đời thường hôm nay

Ngày nay ít ai được thêm vào gia sản ngang nhà Hàn, nhà Ngụy. Nhưng phép thử ấy vẫn diễn ra mỗi ngày, chỉ khác nhau về quy mô. Một người vừa được thăng chức đã đổi giọng bề trên với chỗ đồng nghiệp cũ. Một người vừa có chút thành công đã không còn muốn nghe những ý trái chiều. Một người vừa có thêm vài nghìn người theo dõi trên mạng xã hội đã tin rằng ý mình nói ra lúc nào cũng đúng. Điều đáng suy nghĩ không phải ở chỗ những chuyện ấy vẫn xảy ra, mà ở chỗ chúng xảy ra dễ dàng đến vậy — chỉ với một chút thành công rất nhỏ so với cả một "gia tài Hàn Ngụy". Nếu một chút của cải đã đủ làm lòng người phồng lên như thế, thì phép thử của Mạnh Tử — đem cả một sản nghiệp khổng lồ đặt vào tay một người, rồi xem lòng người ấy có đổi hay không — quả là một phép thử nghiệt ngã.

Ngược lại, những người mà đời sau vẫn còn nhắc như những bậc lớn — trong học thuật, trong việc làm ăn, trong nghệ thuật, trong bất cứ nghề nghiệp nào — phần nhiều đều mang một nét chung: càng lên cao, họ càng ít nói về những gì mình đã làm được, mà càng nói nhiều về những gì mình chưa hiểu hết, còn phải học, còn muốn làm cho tới nơi tới chốn. Đó không phải một thứ khiêm tốn đóng kịch để lấy lòng người khác — nếu là đóng kịch, thì đã là một hình thức tự mãn khác, chỉ giấu mặt đi mà thôi, vẫn cần có người gật đầu khen mình khiêm tốn thì mới thỏa. Cái khảm nhiên thật sự không cần ai biết đến. Đó là cách một người nhìn lại chính mình khi không có ai đang nhìn, là thước đo riêng người ấy tự đặt cho mình, không phải để trình diễn cho ai xem.

Và có lẽ đây mới là điều sâu xa nhất trong lời Mạnh Tử để lại: cái lòng tự thấy mình chưa đủ ấy không chỉ là dấu hiệu của người hơn người, mà rất có thể còn là căn nguyên khiến họ hơn người. Người luôn thấy mình còn thiếu sẽ còn học, còn tìm, còn muốn đi xa hơn. Người tự cho là đã đủ sẽ dừng lại ngay tại chỗ, dù chỗ đứng ấy có cao đến đâu. Của cải, danh vọng, địa vị — tất cả đều có thể được thêm vào một người từ bên ngoài, như Mạnh Tử đã gọi bằng chữ "phụ". Nhưng cái quyết định một người còn có thể đi được bao xa, lại nằm ở một chỗ mà của cải không sao chạm tới: cách người ấy tự nhìn nhận chính mình.

Lời kết

Nghèo mà không đổi chí, ai cũng bảo là khó, và quả là khó thật. Nhưng giàu mà không đổi lòng, có lẽ còn khó hơn nhiều — bởi nghèo bắt người ta phải khiêm nhường, còn giàu thì cho phép người ta kiêu ngạo, thậm chí còn khiến sự kiêu ngạo ấy trở nên rất mực chính đáng trong mắt người đời. Ai giữ được lòng mình đứng yên trước cái quyền được kiêu ngạo ấy — dù trong tay đã có cả một cơ nghiệp lớn như nhà Hàn, nhà Ngụy — người đó, như lời Mạnh Tử để lại hơn hai nghìn năm trước, quả thực đã "hơn người xa vậy".