Cẩn trọng với chữ nghĩa

Khải luận về trách nhiệm của người làm văn hóa — đôi lời cam kết cùng bạn đọc Kính Thiên (Kinhthien.org)

Có một câu nói xưa nay vẫn được truyền tụng qua nhiều dị bản, nhưng tinh thần thì không đổi:

"Làm thầy thuốc lầm thì giết một người. Làm thầy địa lý lầm thì giết một họ. Làm thầy chính trị lầm thì giết một nước. Làm văn hóa lầm thì giết cả một đời."

Có bản chép nhẹ hơn là "hại một họ," "hại một nước," "hại muôn đời"; có bản lại đổi thầy thuốc, thầy địa lý, thầy chính trị thành y sĩ, tướng quân, thầy giáo. Không ai dám chắc câu ấy khởi từ đâu — có nơi gán cho Vương Dương Minh, có nơi chỉ nói mơ hồ là "người xưa," có nơi ví với lời Khổng Tử mà cũng không chỉ ra được xuất xứ rành mạch. Nhưng chính cái không chắc chắn ấy, tôi nghĩ, cũng đáng là một bài học để bắt đầu: một câu nói lưu truyền qua nhiều đời, đổi qua nhiều dạng, mà cốt lõi vẫn giữ nguyên, hẳn đã chạm đúng vào một điều có thật trong lòng người — chứ không cần một cái tên tác giả để bảo chứng cho giá trị của nó. Ngay từ câu mở đầu này, tôi đã muốn nói thật với bạn đọc điều tôi biết và điều tôi không biết, thay vì gán bừa cho nó một xuất xứ nghe có vẻ chắc chắn hơn.

Bốn Tầng Mức Của Sự Lầm Lỡ

Bốn nghề được nhắc trong câu nói — thầy thuốc, thầy địa lý, thầy chính trị, thầy văn hóa — không chỉ khác nhau ở công việc, mà khác nhau ở tầm mức của cái sai.

Thầy thuốc cầm dao kéo, cầm toa thuốc trong tay; lầm một lần, có thể mất một mạng người. Đau đớn thật, nhưng còn khoanh vùng được: một người, một lúc, một hậu quả có thể chỉ ra rành mạch.

Thầy địa lý, theo quan niệm cổ truyền, đặt hướng mộ, chọn thế đất; lầm một lần, họa phúc đồn rằng có thể vướng vít cả một dòng họ qua nhiều thế hệ. Phạm vi đã rộng hơn, dù hậu quả mơ hồ hơn, khó chứng minh hơn.

Người làm chính trị định đoạt luật lệ, chính sách, sự an nguy chung; lầm một lần, cả một nước có thể lâm cảnh đói khổ hay ly loạn.

Nhưng đến người làm văn hóa — kẻ cầm bút, người đứng lớp, kẻ gieo chữ gieo tư tưởng — lầm một lần, thứ bị tổn hại không còn là thân xác, không còn là mồ mả hay luật lệ nữa, mà là chính cái để con người phân biệt phải trái, chính cái la bàn nằm bên trong mỗi người. Cho nên người xưa mới nói "giết cả một đời," có bản nói nặng hơn là "hại muôn đời" — bởi cái sai ấy không đo bằng số người bị ảnh hưởng tại một thời điểm, mà đo bằng số năm, số thế hệ mà nó còn âm thầm dẫn người ta đi sai đường, trong khi chính người bị dẫn sai lại không hề hay biết mình đang bị dẫn sai.

Ba nghề đầu, nói cho cùng, sai ở đâu người ta còn thấy được hậu quả ở đó — một cái chết, một dòng họ lận đận, một đất nước điêu linh, đều là những điều có thể chỉ mặt đặt tên. Duy chỉ có sai lầm về văn hóa là loại sai lầm vô hình: nó không giết ai ngay trước mắt, nó chỉ lặng lẽ nắn lại cách người ta nghĩ, cách người ta tin, cách người ta nhìn về đúng sai — để rồi từ cái nhìn lệch lạc ấy mà sinh ra không biết bao nhiêu quyết định sai, đời sống lỡ làng, mà đến chính người trong cuộc cũng không truy ra được ngọn nguồn.

Khẩu Nghiệp: Khi Chữ Nghĩa Là Một Hành Vi

Nhà Phật có một cách gọi tên khác cho chuyện này: khẩu nghiệp. Trong tam nghiệp — thân, khẩu, ý — thì nghiệp do lời nói tạo ra vốn dễ bị xem nhẹ nhất, vì nó không để lại vết máu, không để lại xác chết, chỉ để lại... chữ. Nhưng chữ, một khi đã viết ra và có người đọc, đâu còn là chuyện riêng của người viết nữa. Nó đi vào tâm người đọc, gieo xuống đó một hạt giống — có thể là hạt giống của chánh kiến, cũng có thể là hạt giống của tà kiến — rồi từ hạt giống ấy mà sinh ra hành động, thái độ sống, cách nhìn đời của người mang nó. Nhân nào quả nấy: chữ nghĩa gieo sai, đến lúc trổ quả, người gieo cũng khó tránh khỏi phần nghiệp báo của mình, dù có khi mình không còn ở đó để chứng kiến quả ấy chín. Nho gia xưa cũng dạy người quân tử phải thận trọng lời nói, chính vì lời một khi đã thốt ra, đã viết ra, là không thể thu hồi lại được nữa.

Một Trang Nhỏ, Một Trách Nhiệm Không Nhỏ

Kính Thiên, từ ngày lập ra, đã có lời thề riêng của nó — thề lấy Nhân Quả làm gốc, lấy Đạo lý làm chuẩn, nguyện dùng chữ nghĩa làm gương soi tâm chứ không dùng lời xảo trá để mê hoặc lòng người. Bài viết này không có ý lặp lại lời thề ấy, chỉ muốn nói rõ hơn, bằng lời lẽ đời thường hơn, điều mà lời thề ấy đã hàm chứa: một trang web bàn đến triết học, tôn giáo, lịch sử, huyền học — bàn đến những chuyện chạm tới cách người ta hiểu về khổ đau, về sống chết, về đúng sai, về lẽ Trời — không có tư cách xem mỗi bài viết như một trò tiêu khiển của chữ nghĩa. Đây chính là địa hạt "văn hóa" mà câu nói ở đầu bài đã cảnh tỉnh: sai một chữ, có thể khiến người đọc mang theo một cái hiểu lệch lạc suốt một quãng đời, có khi truyền lại cho người sau mà không hay biết.

Người Viết Không Đứng Trên Ai

Tôi viết những dòng này không phải từ một vị trí gì cao xa. Tôi chưa từng biết đến vinh hoa phú quý để có thể nói lời đã chán ngán mà buông bỏ nó — những gì tôi viết về phù hoa, về danh lợi thế gian, đều là điều tôi quan sát, suy ngẫm qua sách vở, qua đời sống quanh mình, chứ không phải điều tôi đã từng nắm trong tay rồi mới hiểu ra là hư ảo. Tôi cũng chưa từng chính thức quy y Tam Bảo, chưa dám nhận mình là đệ tử của một pháp môn nào; như lời thề của trang đã tự xưng, tôi chỉ là một kẻ hậu học — vẫn đang trên con đường học hỏi, đọc kinh sách và lời người xưa bằng tất cả sự kính cẩn của người đi sau, chứ không phải bằng thẩm quyền của người đã chứng ngộ điều gì.

Nhưng có lẽ chính vì biết rõ giới hạn của mình như vậy, tôi càng thấy cần phải cẩn trọng hơn, chứ không phải ít cẩn trọng hơn. Một người tự xưng là bậc thầy mà lỡ sai, người đọc còn có thể tự vệ bằng sự hoài nghi sẵn có; còn một người khiêm cung mà sai, đôi khi lại dễ được tin hơn — và vì vậy, cũng nguy hiểm hơn.

Lời Cam Kết Cùng Bạn Đọc

Bởi vậy, xin được cam kết cùng bạn đọc của Kính Thiên mấy điều tôi tự đặt ra cho mình, xem như một cách cụ thể hóa lời thề đã lập khi dựng trang:

Một là, tôi sẽ luôn cố phân biệt rạch ròi đâu là lời trong kinh điển, trong sử liệu, trong lời người xưa, và đâu là suy nghĩ, cảm nhận riêng của mình — để bạn đọc không lầm cái này với cái kia mà tưởng thiển kiến của tôi là một chân lý đã được xác quyết.

Hai là, khi trích dẫn thơ văn cổ, kinh sách, lời Tổ, tôi sẽ cố giữ đúng tinh thần và văn bản gốc, không bẻ cong ý người xưa cho vừa với điều mình muốn nói, dù điều mình muốn nói có nghe xuôi tai hơn.

Ba là, nếu phát hiện mình viết sai — sai sự kiện, sai chữ nghĩa, sai cách hiểu — tôi sẽ đính chính công khai, không lặng lẽ sửa rồi xem như chưa từng có chuyện gì.

Bốn là, với những vấn đề còn nhiều cách hiểu khác nhau — trong Phật học, trong huyền học, trong sử liệu — tôi sẽ nói rõ đó là một cách hiểu, một góc nhìn, chứ không khoác cho nó cái áo của chân lý duy nhất.

Năm là, tôi không mong bạn đọc tin theo những gì viết ra ở đây, chỉ mong được cùng bạn suy ngẫm; nếu đọc xong điều gì mà thấy cần kiểm chứng lại, xin cứ kiểm chứng — đó không phải là dấu hiệu của sự thiếu tin tưởng, mà chính là điều tôi mong muốn ở người đọc.

Sáu là, nếu bạn đọc thấy tôi lầm ở chỗ nào, xin đừng ngần ngại lên tiếng; một lời chỉ ra cái sai, với tôi, quý hơn rất nhiều những lời khen dành cho cái đúng.

Thay Lời Kết

Câu nói của người xưa không phải để dọa cho ai sợ mà không dám cầm bút, không dám mở lời. Nó chỉ nhắc một điều giản dị: nghề nào cũng có cái giá phải trả cho sự lầm lỡ, mà nghề chạm đến chữ nghĩa, chạm đến tâm hồn người khác, thì cái giá ấy tuy vô hình nhưng lại dài lâu nhất, khó thấy nhất, và vì vậy cũng dễ bị quên nhất.

Kính Thiên là một trang nhỏ, không có tham vọng đổi thay ai. Nhưng chính vì biết mình đang chạm vào điều gì mỗi khi đặt bút, xin được viết chậm lại, viết cẩn trọng hơn — và xin được xem mỗi bài đăng ở đây, trước hết, như một lần tự vấn lòng mình, trước khi dám mong được sẻ chia cùng bạn đọc.