Không có thời tiết tốt, cũng chẳng có thời tiết xấu — chỉ có thời tiết, và thái độ của ta trước nó

Sáng nay trời đổ mưa. Có người bước ra khỏi nhà, cau mày: "Lại một ngày tệ hại." Người khác cũng bước ra dưới cùng cơn mưa ấy, ngẩng mặt lên, khẽ mỉm cười: "Cuối cùng ruộng cũng có nước." Cùng một bầu trời, cùng một cơn mưa, nhưng hai tâm trạng trái ngược hẳn nhau. Vậy cơn mưa ấy, tự thân nó, là điều tốt hay điều xấu?

Trong văn hóa phương Tây có một câu nói được nhiều người truyền tay nhau qua nhiều thế hệ, dưới nhiều cách diễn đạt gần giống nhau: "Không có thời tiết tốt, cũng chẳng có thời tiết xấu. Chỉ có thời tiết, và thái độ của ta trước nó." Câu này không có một tác giả cố định — nó thuộc dạng câu nói dân gian, được người đi rừng, người leo núi, người yêu thiên nhiên ở nhiều thời điểm khác nhau cùng đúc kết theo cách riêng của mình, chứ không xuất phát từ một áng văn hay một học thuyết thống nhất nào. Nhưng có lẽ chính vì được nhiều người, ở nhiều nơi, cùng chạm đến một ý tưởng giống nhau, nó càng đáng để ta dừng lại suy ngẫm. Tôi nghĩ câu nói này không chỉ đang nói về mưa nắng. Nó đang nói về cách con người đối diện với tất cả những gì mình không chọn được, không xin được, không đổi được.

Cảnh vốn vô tình

Mưa rơi vì hơi nước ngưng tụ, vì áp suất khí quyển thay đổi. Nắng lên vì trái đất quay quanh mặt trời theo một quỹ đạo đã có từ hàng tỷ năm. Không có đám mây nào tụ lại vì ghét bỏ ai; không có tia nắng nào chiếu xuống vì thương mến ai. Thời tiết không mang ý định. Nó chỉ vận hành theo lý của riêng nó — thứ lý mà ngày nay ta gọi là quy luật tự nhiên.

Cái nhãn "đẹp trời" hay "xấu trời" mà ta gán vào, kỳ thực không nằm trong đám mây, mà nằm trong tâm của người nhìn đám mây. Người nông dân đang khát nước nhìn cơn mưa là một ân huệ. Người vừa phơi xong mẻ áo nhìn cùng cơn mưa ấy lại thấy phiền lòng. Cơn mưa không hề đổi. Chỉ có tâm người đổi.

Trong kinh Hoa Nghiêm có một câu tôi vẫn hay ngẫm lại mỗi khi gặp chuyện không như ý: "Nhược nhân dục liễu tri, tam thế nhất thiết Phật, ưng quán pháp giới tánh, nhất thiết duy tâm tạo" (若人欲了知，三世一切佛，應觀法界性，一切唯心造) — nếu ai muốn hiểu rõ chư Phật ba đời, hãy quán chiếu bản tánh của muôn pháp: tất cả đều do tâm mà tạo thành. Tôi không hiểu câu này theo nghĩa cơn mưa ngoài kia không có thật — mưa vẫn ướt áo ai đó, gió vẫn lạnh vai ai đó, đó là một thực tại khách quan không ai chối cãi được. Điều "do tâm tạo" ở đây, theo cách tôi hiểu, là cái ý nghĩa ta khoác lên trên hiện tượng ấy: buồn hay vui, may hay rủi, đẹp hay xấu. Hiện tượng thì khách quan. Nhãn dán lên hiện tượng thì chủ quan — và cái nhãn đó là sản phẩm của tâm mình, không phải của trời đất.

Một điển tích cũ

Sách Hoài Nam Tử — một bộ triết học biên soạn vào đời Tây Hán — có ghi lại một câu chuyện được dân gian truyền tụng qua nhiều thế kỷ, gọi là "Tái ông thất mã". Chuyện kể: một ông lão sống gần biên ải có con ngựa quý, một hôm bỗng dưng đi mất. Hàng xóm đến chia buồn, ông chỉ đáp: "Biết đâu đây lại là phúc." Ít lâu sau, con ngựa trở về, còn dẫn theo một con tuấn mã khác. Hàng xóm đến chúc mừng, ông lại nói: "Biết đâu đây lại là họa." Quả nhiên, con trai ông mê cưỡi con ngựa mới, một hôm ngã gãy chân. Hàng xóm lại đến chia buồn, ông vẫn chỉ một câu cũ: "Biết đâu đây lại là phúc." Về sau, chiến tranh nổ ra, trai tráng trong vùng đều phải ra trận, mười người đi thì chín người không trở về; riêng con ông vì chân què mà được ở lại, giữ được mạng sống.

Tôi kể lại chuyện này như một minh họa, không phải một minh chứng cho một quy luật siêu hình nào — đây là câu chuyện dân gian, được lưu truyền vì sức gợi mở của nó, chứ không phải một công thức bảo đảm rằng cứ gặp họa thì ắt sẽ ra phúc. Điều đáng suy ngẫm, theo tôi, là: ông lão trong chuyện không hề biết trước điều gì sẽ xảy đến. Ông chỉ đơn giản không vội vàng dán nhãn "tốt" hay "xấu" cho bất cứ điều gì, bởi ông hiểu rằng — cũng như với một cơn mưa — một sự việc chưa đi hết đường của nó thì chưa ai đủ tư cách gọi tên nó. Mất ngựa, được ngựa, gãy chân, thoát chiến tranh — bốn biến cố nối tiếp nhau, và không biến cố nào, đứng một mình, xứng đáng mang cái tên họa hay phúc tuyệt đối.

Thái độ không phải là buông xuôi

Tôi muốn dừng lại ở đây để làm rõ một điều, vì đây là chỗ dễ hiểu lầm nhất. "Thái độ mới là điều quyết định" không có nghĩa là ngồi yên, mặc kệ trời mưa, không cầm ô, không tìm chỗ trú. Người hiểu sai câu nói này thường trượt sang một kiểu cam chịu — "thôi kệ, có gì đâu mà lo, chuyện gì đến sẽ đến" — nghe qua tưởng an nhiên, nhưng thật ra chỉ là một cách trốn tránh trách nhiệm với chính đời mình.

Điều câu nói này thực sự nhắm tới, tôi nghĩ, là phân định rạch ròi giữa hai vùng: vùng ta không kiểm soát được — cơn mưa có rơi hay không, ngày mai trời nắng hay không — và vùng ta hoàn toàn làm chủ — mình có mang áo mưa hay không, mình chọn nhìn cơn mưa bằng ánh mắt nào, mình để nó phá hỏng cả ngày hay chỉ ướt một đôi giày. Người khôn ngoan không phải người tin rằng trời đất sẽ luôn chiều theo ý mình. Người khôn ngoan là người chuẩn bị chu đáo cho cả nắng lẫn mưa, rồi để lòng mình thản nhiên đón nhận cái nào đến trước.

Trong thiên Thuật Nhi của sách Luận Ngữ, Khổng Tử có câu: "Quân tử thản đãng đãng, tiểu nhân trường thích thích" (君子坦蕩蕩，小人長戚戚) — người quân tử lòng dạ thênh thang, thư thái; kẻ tiểu nhân lòng dạ chật hẹp, hay lo âu. Tôi không nghĩ cái "thản đãng đãng" ấy đến từ việc thờ ơ với đời. Tôi nghĩ nó đến từ việc đã làm tròn phần việc của mình, để rồi không còn để ngoại cảnh — dù là một cơn mưa hay một biến cố lớn hơn nhiều — lôi kéo tâm mình đi theo nó.

Nắng mưa của một đời người

Nếu mở rộng ẩn dụ này ra, đời người cũng có nắng, có mưa. Có những giai đoạn mọi việc thuận buồm xuôi gió — công việc hanh thông, gia đình êm ấm, sức khỏe dồi dào. Cũng có những giai đoạn mưa gió liên miên — mất việc, chia ly, thất bại, những mất mát không ai muốn gọi tên. Không ai đủ sức ra lệnh cho đời mình chỉ toàn những ngày nắng đẹp. Nhưng ai cũng có một khoảng sân nhỏ mà mình toàn quyền quyết định: đó là cách mình bước đi giữa cơn mưa của chính mình.

Trong tiếng Việt, chữ "trời" vốn rất thú vị — nó vừa là bầu trời rất thật trên đầu ta, vừa là cách ta gọi một trật tự lớn hơn, vận hành cả đất trời này. Tôi vẫn hay nghĩ, kính trời, xét cho cùng, không phải là sợ hãi hay van xin trời lúc nào cũng ban nắng đẹp. Kính trời là hiểu rằng trời đất có lý riêng của nó, không xoay quanh mong muốn của một mình ai — và từ chỗ hiểu đó, học cách sống thuận theo, thay vì gồng mình chống lại những gì vốn nằm ngoài tầm tay.

Cơn mưa sáng nay rồi cũng sẽ tạnh. Cơn mưa khác, ngày khác, rồi sẽ đến, như nó vẫn luôn đến. Trời đất không nợ ta một ngày nắng đẹp nào cả. Nhưng lòng ta, nếu biết vun bồi mỗi ngày, có thể tự mang theo một khoảng trời quang đãng của riêng mình — bất kể ngoài kia đang là mưa hay nắng.