Tôi đọc Khuyến Thế Tiến Đạo

9/20/2023 12:00:00 AM | 254

Tôi đọc Khuyến Thế Tiến Đạo

Suy ngẫm nhân sinh về một bài thơ của Thượng Sĩ Tuệ Trung

KHUYẾN THẾ TIẾN ĐẠO — Thượng Sĩ Tuệ Trung

Ngày tháng xoay vần xuân đến thu,

Già nua tóc bạc đáp trên đầu.

Giàu sang nhìn lại một trường mộng,

Năm tháng mang theo vạn lụy sầu.

Nẻo khổ luân hồi xoay chuyển mãi,

Sông yêu chìm nổi tợ phù âu.

Nghe Kinh, học đạo để tiến tu,

Muôn kiếp duyên lành chỉ thế thôi.

(SEIZE THE MOMENT (TO PRACTICE DHAMMA) The seasons are turning spring to fall, How soon the years turn hair to gray! Glory was just a lifelong dream Lost among all of time’s many sorrows. Suffering revolves like a wheel; Love rises and falls like floating foams. Learn Dhamma and strive when your moment comes, For good karmic chance is fleeting.)

I. Một lời khuyên từ người đã đi qua

Tuệ Trung Thượng Sĩ - Trần Tung - không phải một nhà sư khổ hạnh sống ẩn dật nơi non cao rừng thẳm. Ông là bậc vương hầu đời Trần, từng cầm quân giữ nước, từng sống giữa cung vàng điện ngọc của một triều đại đang buổi thịnh trị. Vậy mà chính con người ấy, người có đủ điều kiện để chìm đắm trọn vẹn trong vinh hoa, lại là người viết nên những câu thơ nhìn thấu vinh hoa như một giấc mộng. Thành ngữ "hòa quang đồng trần" vốn có gốc từ tư tưởng Lão-Trang, sau được Thiền tông tiếp nhận làm của mình. Tinh thần ấy - sống giữa bụi trần mà không nhiễm bụi trần - được Tuệ Trung thể hiện trọn vẹn suốt một đời, có lẽ chính là kết tinh từ những năm tháng đã đi qua và đã ngoái nhìn lại.

Điều ấy khiến bài thơ mang một sức nặng riêng. Đây không phải lời chê bai của kẻ chưa từng biết đến giàu sang, mà là lời của người đã từng cầm nó trong tay. Tôi đọc bài thơ này ở một vị trí khác hẳn: một người chưa từng một ngày sống trong cảnh dư dả, nói gì đến nhung lụa cao sang. Nhưng có lẽ chính vì đứng ở phía bên kia cánh cửa - phía chưa từng bước vào - mà tôi lại có một cách đọc riêng, không phải cách đọc của người tỉnh mộng, mà là cách đọc của kẻ đứng ngoài nhìn vào giấc mộng của người khác, và tự hỏi mình học được gì từ đó.

II. Vô thường: khi tóc bạc đáp xuống đầu

Hai câu mở đầu giản dị đến bất ngờ: "Ngày tháng xoay vần xuân đến thu, / Già nua tóc bạc đáp trên đầu." Không triết lý cao siêu, không hình ảnh kỳ vĩ, chỉ là nhịp xoay của bốn mùa và một mái tóc bạc dần. Nhưng chính trong sự giản dị ấy là một trong ba pháp ấn căn bản của đạo Phật: vô thường.

Đáng để dừng lại ở chữ "đáp". Tóc bạc không "mọc" từ từ như ta vẫn hình dung, mà "đáp" xuống - như một cánh chim đột ngột hạ xuống cành cây, không hẹn trước, không báo tin. Có lẽ đó chính là cách vô thường vận hành: ta cứ đinh ninh mình còn nhiều thời gian, cho đến một sáng soi gương và giật mình nhận ra nó đã đến tự bao giờ. Con người thường sống như thể thời gian là một khoản vay dài hạn, có thể trì hoãn trả nợ. Hai câu thơ ngắn của Tuệ Trung là một lời nhắc: khoản vay ấy không có kỳ hạn cố định, và người cho vay không bao giờ báo trước ngày đòi.

III. Giàu sang - giấc mộng nhìn từ bên ngoài khung cửa

"Giàu sang nhìn lại một trường mộng, / Năm tháng mang theo vạn lụy sầu." Đây là câu thơ tôi phải đọc chậm nhất, bởi nó đặt ra một điều mà tôi không có tư cách xác nhận bằng kinh nghiệm - tôi chưa từng giàu sang để mà "nhìn lại". Nhưng có lẽ chính khoảng cách ấy lại mở ra một cách đọc khác.

Người đã từng cầm giàu sang trong tay, khi buông xuống, mới thấy rõ nó chỉ là mộng - đó là cái nhìn hồi cố, cái nhìn của kẻ đã tỉnh. Còn tôi, đứng bên ngoài khung cửa ấy, chưa từng bước vào, thì phần nào lại có một lợi thế nhỏ: có thể nhìn thấy hình dáng của giấc mộng ấy mà không phải trả giá bằng việc tự mình chìm vào nó trước. Không phải ai cũng may mắn như thế. Biết bao người phải đi trọn một đời, ôm trọn của cải và danh vọng, đến lúc xế bóng mới chợt nhận ra tất cả chỉ là "một trường mộng". Nhìn thấy điều đó từ sớm, từ xa, mà không cần tự mình lăn vào trước, cũng là một dạng duyên may.

Nhưng tôi cũng tự nhắc mình đừng vội tự mãn với cái nhìn ấy. Đứng ngoài mà nói buông thì dễ, vì có gì trong tay đâu mà phải buông. Cái khó, cái thật sự đáng học từ Tuệ Trung, là giữ được cái nhìn tỉnh táo ấy ngay cả khi - hoặc nếu - một ngày nào đó thật sự đối diện với phú quý, được cầm nó trong tay. Bài học của ông không chỉ dành cho người đã có mà biết buông, mà còn là lời nhắc trước cho người chưa có: đừng để giấc mộng ấy trở thành cùng đích của một đời, bất kể ta đang đứng ở bậc thang nào của xã hội. Và câu sau, "năm tháng mang theo vạn lụy sầu", nhắc rằng không chỉ giàu sang là mộng - ngay chính năm tháng sống của một kiếp người, dù giàu hay nghèo, cũng cuốn theo bao lụy phiền không tránh khỏi. Đây không phải một lời than bi quan, mà là một sự thừa nhận thẳng thắn về khổ - sự thật thứ nhất trong Tứ Diệu Đế.

IV. Nẻo khổ và dòng sông ái dục

"Nẻo khổ luân hồi xoay chuyển mãi, / Sông yêu chìm nổi tợ phù âu." Nếu hai câu trước nói về khổ ở tầm mức một đời người, thì hai câu này mở ra một bình diện rộng hơn: bánh xe luân hồi, xoay chuyển không dứt, không có điểm dừng tự nhiên - trừ khi có một sự chuyển hóa từ bên trong, điều mà hai câu cuối bài thơ sẽ nói đến.

Hình ảnh "sông yêu chìm nổi tợ phù âu" có lẽ là câu thơ đẹp và đau nhất trong toàn bài. Ái - gốc rễ của khổ đau theo lý duyên khởi - được ví như một dòng sông, và con người chìm nổi trong đó như bọt nước: vừa hiện đã tan, vừa tan đã lại hiện, không có hình hài bền vững nào để bám víu. Đây là hình ảnh về sự vô thường của chính những điều ta vẫn tưởng là chắc chắn nhất - một tình cảm, một mối ràng buộc, một điều ta gọi là "của tôi mãi mãi" - kỳ thực chỉ là bọt sóng trên một dòng nước đang trôi.

Có lẽ đây là chỗ bài thơ chạm đến điều gần gũi nhất với mọi con người, không phân biệt giàu nghèo sang hèn. Nếu giấc mộng phú quý chỉ là chuyện của kẻ có của, thì dòng sông ái dục là giấc mộng chung của mọi kiếp người, không ai được miễn trừ.

V. Nghe Kinh, học đạo: khi con đường chưa có điểm dừng

Sau khi chỉ ra vô thường, mộng ảo, và khổ đau, hai câu cuối mở ra một lối đi: "Nghe Kinh, học đạo để tiến tu, / Muôn kiếp duyên lành chỉ thế thôi." Điều đáng quý ở đây là Tuệ Trung không đòi hỏi một đích đến xa vời như đắc đạo hay giác ngộ viên mãn, cũng không đặt ra một nghi thức nào làm điều kiện. Ông chỉ dùng hai động từ rất khiêm nhường: nghe, và học - hai động từ của một quá trình chưa hoàn tất, không phải của một trạng thái đã đạt được.

Nhưng có một điều cần nói rõ hơn, kẻo dễ hiểu lầm: "nghe" và "học" ở đây không phải là nghe và học theo nghĩa tích lũy - không phải việc gom góp giáo lý, thuộc lòng kinh văn, để trở nên thông tuệ, có thể đàm luận rành mạch về vô thường, về khổ, về luân hồi. Truyền thống vẫn phân ba tầng của trí tuệ: văn - nghe và tiếp nhận lời dạy; tư - lắng lại, nghiền ngẫm điều đã nghe; và tu - đem điều đã thấu tỏ vào chính đời sống, để nó nhào nặn lại con người mình từ bên trong. Văn chỉ là bậc thang đầu tiên, không phải đích đến - và tinh thần Thiền đời Trần, đặc biệt ở Tuệ Trung, dường như luôn canh cánh nỗi lo người học đạo dừng chân quá lâu ở bậc thang ấy.

Câu nói được truyền lại nhiều nhất về ông - khi Thái tử Trần Khâm sắp về triều, hỏi pháp yếu của Thiền tông là gì, Tuệ Trung đáp: "phản quan tự kỷ bổn phận sự, bất tùng tha đắc" (xem xét lại chính mình là việc bổn phận, không thể có được từ nơi khác) - nói lên rất rõ điều này. Đích của việc nghe Kinh không phải là nghe được nhiều, mà là quay chính cái nghe ấy trở vào bên trong, soi lại tâm mình. Nếu dừng ở "văn" - nghe rồi biết, học rồi nhớ - thì giáo lý chỉ là một lớp áo khoác thêm cho cái tôi vốn đã đầy ắp: nay biết thêm về vô thường, về khổ, về luân hồi, nhưng tâm vẫn nguyên như cũ, vẫn tham, vẫn sợ, vẫn chấp như trước khi nghe. "Khuyến Thế Tiến Đạo" vì thế không hẳn là một bài khuyến học. Đó gần với một lời mời nghe để sống, hơn là nghe để biết.

Tôi đọc điều này như một khoảng trống được để lại cho những người như mình - người chưa quy y Tam Bảo, chưa chính thức bước qua cửa đạo, nhưng vẫn đang trên con đường tìm hiểu và lắng nghe. Câu thơ không đòi hỏi người đọc phải khoác áo tu hành hay mang một danh phận tôn giáo chính thức mới được kể là đang "tiến đạo". Chỉ cần có sự chú tâm chân thành khi nghe, khi học - vậy đã là một bước đi trên con đường ấy.

Câu cuối, "muôn kiếp duyên lành chỉ thế thôi", mang một ý vị đặc biệt an ủi. Cái duyên lành hiếm có trong vô lượng kiếp luân hồi - hóa ra không phải điều gì cao siêu khó với tới, mà "chỉ thế thôi": chỉ là được nghe, được học, được có cơ duyên chạm đến những lời dạy ấy. Với một người chưa từng thọ giới, chưa chính thức là đệ tử của cửa Thiền, câu thơ như một lời nhắn nhẹ nhàng: rằng việc ngồi đọc lại tám câu thơ này, dừng lại để suy ngẫm, để lòng mình hướng về những giá trị ấy - tự thân điều đó đã là một hạt duyên lành, dù còn nhỏ bé, dù mới chỉ là bước đầu.

Tôi không dám nhận mình đã "tiến tu" theo đúng nghĩa Tuệ Trung nói đến. Con đường ấy còn dài, và tôi vẫn đang ở những bước dò dẫm đầu tiên, vẫn đang trên con đường học hỏi chứ chưa phải đã đi được bao xa. Nhưng có lẽ đó cũng chính là điều bài thơ muốn nhắn nhủ: không cần chờ đến khi "đủ tư cách", đã thọ giới, đã có một danh phận chính thức mới được phép lắng nghe, được phép suy ngẫm. Duyên lành, theo Tuệ Trung, bắt đầu từ chỗ giản dị nhất. Và có lẽ điều duy nhất nằm trong tầm tay ngay lúc này, là đừng để những gì đọc được chỉ nằm lại như một mớ hiểu biết, mà thử - dù còn vụng về - đem nó vào một vài khoảnh khắc rất nhỏ của đời sống hằng ngày. Nghe để biết thì dừng lại ở đầu; nghe để sống thì phải đi tiếp, mỗi ngày một chút.

Lời kết: một tấm gương, không phải một câu trả lời

Đọc lại tám câu thơ, tôi nhận ra đây không phải một bài thuyết giáo mang tính lý thuyết, mà gần như một lời tự sự - lời của một người đã đi qua vinh hoa, đã nhìn thấy tóc mình bạc, đã cảm nhận nỗi khổ trong vòng xoay luân hồi, và cuối cùng chọn việc nghe Kinh học đạo như một lối về. Nhiều thế kỷ sau, khi Nguyễn Du viết trong Truyện Kiều về chữ nghiệp, về cảnh trăm năm cõi người phải chịu bao điều bất trắc do nghiệp duyên ràng buộc, có lẽ ông cũng đang đứng trên cùng một mạch suy tư mà Tuệ Trung đã mở ra từ mấy trăm năm trước.

Tôi đọc bài thơ này không phải với tư cách một người đã trải, mà với tư cách một kẻ đang đứng ở ngưỡng cửa, nhìn vào những gì bài thơ chỉ ra và tự hỏi: liệu mình có đang sống như thể còn nhiều thời gian, còn nhiều cơ hội để hoãn lại việc quay vào nhìn chính mình hay không. Có lẽ giá trị lớn nhất của "Khuyến Thế Tiến Đạo", đối với một người chưa quy y, chưa có nhiều trải nghiệm về được mất ở đời như tôi, chính là ở chỗ nó không đòi hỏi ta phải đã đi qua tất cả những điều nó nói đến mới được phép thấm thía nó. Vô thường, mộng ảo của giàu sang, khổ đau của luân hồi, ái dục chìm nổi như phù âu - tất cả có thể được nhìn thấy trước, được chiêm nghiệm trước, như một tấm bản đồ vẽ sẵn cho một chuyến đi ta chưa hẳn đã dấn bước.

Và có lẽ, đó chính là món quà lớn nhất mà một bài thơ tám câu, viết từ bảy trăm năm trước, có thể trao lại cho một người đọc hôm nay: không phải một câu trả lời đã đóng khung, mà một tấm gương để tự soi, và một lời mời khiêm nhường để tiếp tục nghe, tiếp tục học, tiếp tục đi.

---