Điều gì ta gieo, đời sẽ gặt lại

Có một buổi chiều, tôi đứng bên bờ ao, nhìn một đứa trẻ ném đá xuống nước. Viên đá chìm nghỉm, nhưng mặt nước thì không chịu im lặng. Từng vòng sóng lan ra, rồi lan ra nữa, chạm tới bờ, rồi dội ngược trở lại, gợn lăn tăn đúng vào chỗ viên đá vừa rơi xuống. Đứa trẻ cười khanh khách, ném thêm một viên nữa. Tôi đứng lặng nhìn, chợt nghĩ: đời người có khác gì mặt ao ấy đâu.

Mỗi lời ta nói ra, mỗi việc ta làm, mỗi ý nghĩ thoáng qua trong lòng - tất cả đều là những viên đá ta ném xuống mặt nước cuộc đời. Sóng lan đi, chạm vào người khác, chạm vào thế gian, rồi chẳng chóng thì chầy, cũng lan ngược về, chạm lại chính người đã ném.

Nhân nào, quả nấy

Nhà Phật gọi đó là nhân quả - luật của nhân và quả. Đây không phải một hệ thống thưởng phạt do đấng nào đó cầm cân nảy mực, mà là quy luật vận hành tự nhiên của trời đất, cũng tự nhiên như hòn đá thả tay ra thì rơi xuống đất chứ không bay lên trời. Gieo nhân nào, gặt quả nấy - lời Phật dạy ấy được nhắc đi nhắc lại suốt hơn hai mươi lăm thế kỷ, không phải vì nó dễ nghe, mà vì nó đúng.

Ta vẫn quen nghĩ nhân quả là chuyện xa xôi của kiếp trước kiếp sau, của thiên đường địa ngục nơi nào đó. Nhưng nếu chịu khó nhìn kỹ, ta sẽ thấy nhân quả vận hành ngay trong từng khoảnh khắc của đời sống này, gần đến mức ta thường quên để ý.

Ba cửa: thân, khẩu, ý

Nhà Phật dạy rằng nghiệp sinh ra từ ba cửa: thân - những gì ta làm bằng hành động; khẩu - những gì ta nói ra bằng lời; và ý - những gì ta nghĩ trong tâm, dù chưa nói ra, chưa làm ra.

Một bàn tay quen mở ra giúp người, dần dà sẽ được những bàn tay khác dang ra khi mình cần đến. Một bàn tay quen nắm giữ, quen chiếm lấy của người, dần dà sẽ phải sống trong nỗi lo canh cánh sợ mất, bởi lòng đã quen với việc chiếm đoạt thì khó lòng an ổn.

Một lời nói dịu dàng gieo xuống, có ngày sẽ nở thành sự tin cậy. Một lời cay nghiệt buông ra, dù người nghe rồi có quên, thì cái miệng buông lời ấy cũng đã kịp làm chai sạn trái tim mình trước tiên, trước cả khi lời ấy tới được tai người khác.

Ngay cả ý nghĩ, dù không ai hay, không ai thấy, cũng chẳng hề vô hại. Bởi trong Phật giáo, hành động luôn bắt đầu từ tâm. Một tâm hay ganh ghét, dù chưa từng hại ai bằng hành động cụ thể, đã tự đầu độc chính nó bằng thứ thuốc độc tự tay nó pha ra, ngày này qua ngày khác. Một tâm hay biết ơn, dù chưa từng nói lời cảm tạ nào, cũng đã tự nuôi dưỡng chính mình bằng sự nhẹ nhõm, an nhiên.

Nói cách khác, quả đầu tiên và chắc chắn nhất của mọi hành động không nằm ở người khác, mà nằm ngay trong chính người tạo ra nó. Trước khi một lời nói làm tổn thương ai, nó đã kịp bào mòn người nói; trước khi một việc thiện đem lại lợi ích cho ai, nó cũng đã nuôi lớn phẩm chất của người làm.

Khi quả chưa kịp chín

Nhưng đời sống vốn không đơn giản như một phép cộng trừ. Ta vẫn thấy đó: có người sống bất nhân mà vẫn phú quý, có người hiền lành mà vẫn lận đận long đong. Nhìn cảnh ấy, lòng người dễ sinh nghi hoặc, tự hỏi phải chăng nhân quả chỉ là câu chuyện để an ủi kẻ yếu thế.

Nhà Phật lý giải điều này bằng khái niệm quả chín theo thời gian riêng của nó. Có quả trổ ngay trong hiện tại, có quả phải đợi đến một đời khác, lại có quả nằm im rất lâu, chờ đủ duyên mới trổ ra. Một hạt giống gieo xuống đất, không phải sáng gieo chiều đã thành cây trái được - nó cần thời gian, cần đất, cần nước, cần nắng hội đủ. Nhân quả cũng thế, theo cách nhà Phật lý giải: không phải nhân nào cũng trổ quả ngay tức khắc, nhưng gieo rồi thì không có nghĩa là mất đi.

Đây là một cách lý giải trong giáo lý nhà Phật, giúp ta hiểu vì sao đời sống trước mắt có khi trông như bất công, chứ không phải điều có thể đem ra chứng minh ngay bằng mắt thường. Còn điều tôi tin chắc hơn, và có lẽ ai cũng có thể tự mình nghiệm ra, là cái quả đến sớm nhất, hiện tiền nhất, nằm ngay trong phẩm chất của tâm hồn mỗi người: kẻ sống bằng lòng tham và sự dối trá, dù giàu sang đến mấy, cũng phải mang trong mình những bất an mà của cải không dễ xóa đi; người sống bằng lòng ngay thẳng, dù nghèo khó, vẫn ăn được bát cơm mà không phải cúi mặt trước ai.

Đạo, Nho cũng một tiếng nói

Không chỉ nhà Phật nhìn thấy điều này. Lão Tử trong Đạo Đức Kinh cho rằng Đạo của trời vận hành theo lẽ quân bình tự nhiên: nơi dư thì bớt, nơi thiếu thì bù, không thiên vị riêng ai. Khổng Tử thì dạy học trò lấy lòng mình mà suy ra lòng người: điều gì mình không muốn, thì đừng đem trao cho kẻ khác. Phật, Lão, Nho - ba nẻo đường tuy khác, nhưng gặp nhau ở một sự thật: đời sống là tấm gương, và ta không thể trách tấm gương khi gương mặt soi vào đó chưa lành.

Vậy nên gieo gì cho hôm nay

Nếu tất cả rồi sẽ quay về, thì câu hỏi đáng để ta dừng lại mà ngẫm nghĩ không phải là "làm sao để tránh quả xấu", mà là: mỗi ngày, tôi đang gieo xuống đời những hạt giống gì?

Tôi không dám nhận mình đã sống trọn vẹn theo lẽ ấy. Cũng có lúc tôi giận dữ mà buông lời không hay, có lúc ý nghĩ hẹp hòi lướt qua tâm mà chưa kịp giữ lại. Nhưng mỗi lần nhận ra, tôi lại tự nhắc mình: viên đá này, nếu ném xuống, sóng của nó sẽ lan đến đâu, và rồi sẽ có ngày quay lại, chạm đúng vào chỗ mình đang đứng.

Buổi chiều bên bờ ao hôm ấy, đứa trẻ cứ ném đá, mặt nước cứ đáp lại bằng chính những vòng sóng của nó. Cuộc đời cũng vậy thôi. Ta không cần vội tin, cũng không cần vội nghi ngờ luật nhân quả bằng những lý luận suông. Chỉ cần sống chậm lại một chút, nhìn kỹ thêm một chút, ta sẽ thấy: điều gì ta gieo xuống hôm nay rồi cũng sẽ trở về. Và người nhận lấy quả đầu tiên, chưa bao giờ là ai khác ngoài chính ta.