Hai Kiếp ăn mày

Một triết luận nhân sinh về hoang phí, tham lam và chữ "Đủ"

"Kẻ hoang phí sẽ là kẻ ăn mày trong tương lai. Kẻ tham lam là kẻ ăn mày suốt đời."

Một nghịch lý đáng dừng lại để ngẫm

Có những câu nói ngắn gọn nhưng đủ sức khiến người ta phải dừng lại thật lâu. Câu trên là một câu như thế. Nó đặt cạnh nhau hai con người tưởng như đối lập hoàn toàn — một kẻ vung tay quá trán, một kẻ giữ của khư khư — vậy mà cả hai lại cùng chung một số phận: ăn mày. Điều đáng suy ngẫm không nằm ở chỗ họ giống nhau ra sao, mà nằm ở chỗ họ khác nhau ra sao. Một người "sẽ" ăn mày — trong tương lai, như một hậu quả có thể đến và cũng có thể tránh. Một người "là" ăn mày — suốt đời, như một bản chất đã an bài từ trước. Chỉ từ một khác biệt nhỏ về mặt câu chữ ấy, ta chạm tới một chân lý lớn hơn nhiều: nghèo, xét đến cùng, không hẳn là chuyện của túi tiền, mà là chuyện của tâm hồn.

Kẻ hoang phí: nghèo của cải, nghèo ở ngày mai

Người hoang phí là người sống trọn cho hiện tại, tiêu pha không đoái hoài ngày sau. Họ không hẳn là người xấu bụng — nhiều khi chỉ là người ham vui, thích hưởng thụ, tin rằng của cải rồi sẽ luôn sinh sôi như nó vẫn từng. Nhưng của cải, dù nhiều đến đâu, vẫn là một đại lượng hữu hạn, trong khi việc tiêu xài, nếu không có lý trí cầm cương, lại là một dòng chảy không đáy. Ông cha ta từng đúc kết bằng một hình ảnh giản dị mà thấm thía: "miệng ăn núi lở" — núi cao đến mấy, nếu chỉ bị bào mòn mà chẳng được bồi đắp, rồi cũng có ngày trơ sỏi đá.

Đáng chú ý, câu nói dùng chữ "sẽ" khi nhắc đến kẻ hoang phí, và điều đó không phải ngẫu nhiên. Với người hoang phí, nghèo đói là một hậu quả nằm ở phía trước — một điểm đến chưa tới, chứ chưa phải một nơi chốn đã an cư. Chính vì còn là một hành trình dang dở, nó vẫn còn để ngỏ cơ hội quay đầu. Người hoang phí, nếu một ngày chợt tỉnh, nhận ra giới hạn của những gì mình đang có, hoàn toàn có thể học lại hai chữ "tiết kiệm", vun vén lại từ đầu, để không phải bước tới cái kết đã được báo trước từ xa. Đó là một cái nghèo còn chữa được, bởi căn nguyên của nó nằm ở cách hành xử với của cải bên ngoài, chứ chưa hẳn đã ăn sâu vào cốt cách con người.

Kẻ tham lam: nghèo tâm hồn, nghèo ngay từ hôm nay

Nếu hoang phí là cho đi quá mức, tham lam lại là thái cực ngược lại: muốn nhận về quá mức, và không bao giờ biết thế nào là đủ. Trớ trêu thay, xét về của cải hữu hình, kẻ tham lam có thể giàu có hơn bất cứ ai — nhà cao cửa rộng, vàng bạc đầy kho, tiền của không đếm xuể. Vậy vì sao vẫn gọi họ là ăn mày?

Bởi bản chất của một kẻ ăn mày không nằm ở việc có hay không có, mà nằm ở việc lúc nào cũng ngửa tay xin thêm, không bao giờ ngơi nghỉ. Và đó chính xác là chân dung của lòng tham: có một, muốn mười; có mười, muốn trăm; có trăm, vẫn thấy chưa đủ để yên lòng. Túi đã đầy mà tâm vẫn rỗng, và cái rỗng ấy chẳng của cải nào lấp nổi — cũng như biển cả chẳng bao giờ đầy, dù bao nhiêu sông suối đổ về. Nhà Phật xếp tham vào một trong ba độc — tham, sân, si — đầu độc tâm trí con người, là cội rễ của mọi khổ đau; bởi kẻ mang lòng tham không khổ vì thiếu thốn, mà khổ vì không bao giờ cho phép mình cảm thấy đủ đầy.

Để ý kỹ sẽ thấy, câu nói không dùng chữ "sẽ" khi nói về kẻ tham lam, mà dùng chữ "là". "Kẻ tham lam là kẻ ăn mày suốt đời" — đây không phải một hậu quả sẽ đến vào một ngày nào đó, mà là một bản chất đã hiện diện ngay trong khoảnh khắc lòng tham nhen nhóm. Người tham lam ăn mày ngay từ hôm nay, ăn mày ngay cả khi trong tay đầy ắp bạc vàng — bởi họ đang ăn mày chính cảm giác đủ đầy mà bản thân chẳng bao giờ cho phép mình có được. Và vì căn bệnh ấy nằm ở tâm chứ không nằm ở túi, nó không thể chữa bằng cách chất thêm của cải, cũng như đổ thêm dầu chẳng bao giờ dập tắt được lửa. Chính vì lẽ đó, kiếp ăn mày của lòng tham thường đeo bám suốt đời, trừ khi có một lần tự chuyển hóa từ bên trong — bởi nó không phụ thuộc vào của cải hay hoàn cảnh bên ngoài, mà chỉ có thể được cởi bỏ từ chính tâm mình.

Hai kiếp nghèo, một câu hỏi

Đặt hai chân dung cạnh nhau, ta thấy một sự đối lập rõ rệt nhưng cùng quy về một gốc. Kẻ hoang phí nghèo vì cho đi mà chẳng giữ lại gì — đó là cái nghèo của vật chất, có thể xảy ra, có thể phòng tránh, thuộc về ngày mai. Kẻ tham lam nghèo vì giữ lại mà chẳng bao giờ thấy đủ — đó là cái nghèo của tinh thần, đã và đang xảy ra, khó lòng tự nhận ra, thuộc về hôm nay và kéo dài đến hết một đời người.

Nói gọn lại: người hoang phí đánh mất cái mình có; người tham lam đánh mất khả năng tận hưởng cái mình có.

Cái nghèo thứ nhất, người đời dễ nhận ra, vì nó lộ ra bằng những con số, những căn nhà phải bán, những bữa cơm phải vay mượn. Cái nghèo thứ hai khó nhận diện hơn nhiều, bởi nó thường ẩn sau vẻ ngoài sung túc, sau những danh xưng "thành đạt", "giàu có" — trong khi bên trong là một tâm trí không phút nào ngơi nghỉ kiếm tìm, không phút nào cho phép mình dừng lại để tận hưởng những gì đang có trong tay. Có một điều khiến kẻ tham lam đáng thương hơn kẻ hoang phí: người hoang phí, khi rơi vào cảnh khốn cùng, ít nhất còn có một điểm chạm với thực tại — cái đói, cái khổ — để từ đó mà bừng tỉnh, mà sửa mình. Còn kẻ tham lam, vì chưa từng thật sự thiếu thốn theo nghĩa vật chất, nên chẳng có động lực nào buộc họ dừng lại. Nếu không có một biến cố, một độ chín của tuổi tác, hay một quá trình tu dưỡng nào đủ sức lay động, họ cứ thế mang một tâm thế ăn mày đi suốt cuộc đời, từ lúc nghèo khó đến khi giàu sang, từ tuổi trẻ đến phút xế chiều, mà chưa một ngày được nếm trọn vẹn cảm giác đủ đầy.

Kết: con đường tránh khỏi cả hai kiếp ăn mày

Lão Tử trong Đạo Đức Kinh từng viết: "tri túc giả phú" — người biết đủ mới thực sự là người giàu. Theo đó, giàu có không nằm ở con số đang có trong tay, mà nằm ở khoảng cách giữa cái mình đang có và cái mình muốn có. Khoảng cách ấy càng hẹp, con người càng giàu; khoảng cách ấy càng rộng ra — dù là vì tiêu xài vô độ khiến cái đang có hao mòn dần, hay vì ham muốn vô độ khiến cái muốn có phình to mãi không thôi — con người càng trượt gần hơn tới kiếp ăn mày.

Bài học, vì thế, không nằm ở việc chọn phe giữa hai thái cực hoang phí hay tham lam, mà nằm ở việc tìm ra một con đường thứ ba: sống có chừng mực, biết chi tiêu điều độ cho cả hôm nay lẫn ngày mai, đồng thời biết dừng lòng ham muốn lại đúng lúc, đúng chỗ. Người làm được điều đó, dù trong tay chẳng có bao nhiêu, vẫn là người giàu có thực sự, bởi họ không nợ tương lai một đồng nào, cũng chẳng phải ngửa tay xin thêm một khắc nào từ số phận hay từ chính lòng mình.

Ăn mày hay phú quý, suy cho cùng, không hoàn toàn do trời định, cũng chẳng do túi tiền định đoạt — mà phần lớn, do cách mỗi người đối diện với hai chữ giản dị: biết Đủ, và biết Dừng.