English
Soi người, ngẫm mình
Soi người, ngẫm mình
Thấy người hay, nghĩ sao cho bằng người; thấy người dở, tự xét mình xem có dở như thế không.
— Khổng Tử, Luận Ngữ, thiên Lý Nhân, chương XVII · 見賢思齊焉，見不賢而內自省也
Đọc kỹ câu này, thấy có một điều lạ: tuy nói về hai loại người trái ngược nhau — người hay và người dở — nhưng cả hai vế đều dẫn về cùng một chỗ, đó là chính mình. Thấy ai hơn mình, không phải để ngợi khen hay ganh ghét người ta, mà để hỏi lại mình. Thấy ai kém mình, cũng không phải để chê bai hay tự mãn, mà vẫn là để hỏi lại mình. Người đời thường tưởng nhìn ra ngoài và nhìn vào trong là hai việc khác nhau; Khổng Tử cho thấy đó kỳ thực chỉ là một việc — nhìn ra ngoài, nếu nhìn cho đúng cách, chính là một cách nhìn vào trong.
Điều Khổng Tử thay đổi không phải là đối tượng của cái nhìn, mà là hướng đi của nó. Con mắt vẫn nhìn người khác, nhưng ý thức không dừng ở người khác, mà quay trở về chính mình.
Ganh tị hay chí hướng
Cái khó của nửa đầu câu nói không phải ở chỗ hiểu nghĩa, mà ở chỗ làm được. Phản ứng tự nhiên của lòng người trước một kẻ hơn mình hiếm khi trong sáng. Đứng trước một người tài giỏi hơn, thành đạt hơn, hay chỉ đơn giản là tử tế hơn mình, ít ai không dấy lên trong lòng một câu hỏi không thành lời: sao người ta được mà mình không. Câu hỏi ấy, nếu không được gọi tên và xử lý đúng cách, rất dễ ngả về phía ganh tị. Mà ganh tị là một thứ tình cảm kỳ quặc: nó chẳng giúp ai tiến lên, chỉ khiến người ta muốn kéo kẻ khác xuống ngang mình, hoặc tự dằn vặt vì sao mình thấp kém hơn.
Khổng Tử chỉ ra một lối đi khác hẳn: "nghĩ sao cho bằng người." Chữ "bằng" ở đây đáng chú ý — không phải nghĩ sao cho người kia thấp xuống ngang mình, mà nghĩ sao cho mình vươn lên ngang người. Đó là một sự chuyển hướng rất tinh tế: từ so sánh mang tính hơn thua sang so sánh mang tính chí hướng — không còn hỏi "ai hơn ai", mà hỏi "mình có thể trở thành gì". Mạnh Tử, người kế thừa và phát triển tư tưởng Nho gia hơn một trăm năm sau, từng nói một câu vững chãi làm nền cho tinh thần này: người ta ai cũng có thể thành Nghiêu, thành Thuấn. Nghĩa là cái đức của bậc thánh hiền không phải một thứ xa vời, một ngoại lệ chỉ dành cho số ít có phúc phận đặc biệt, mà là một khả năng vốn sẵn trong mọi người, chỉ chờ được khơi dậy và un đúc. Tin được như vậy, thấy người hay sẽ không còn lý do gì để tủi thân hay ganh ghét — vì cái hay ấy, về nguyên tắc, mình cũng có phần trong đó.
Phán xét hay tự soi
Nửa sau của câu nói còn khó hơn, vì nó đi ngược lại một thứ khoái cảm rất người: khoái cảm được thấy mình hơn kẻ khác. Thấy ai đó cư xử tệ, nói dối, ích kỷ, hay phạm một lỗi lầm nào đó, phản ứng bản năng của số đông không phải là tự hỏi, mà là phán xét. Có một sự dễ chịu ngấm ngầm trong việc chê trách người khác — nó cho ta cảm giác mình đang đứng ở chỗ cao hơn, sạch sẽ hơn, dù chỉ trong khoảnh khắc.
Khổng Tử đòi hỏi một điều khó hơn nhiều: tự xét mình xem có dở như thế không. Nghĩa là biến lỗi của người khác thành tấm gương, chứ không phải bục xử án. Ở một chỗ khác trong Luận Ngữ, ngài nói rõ thêm tinh thần này: ba người cùng đi, ắt có người là thầy ta; chọn điều hay của họ mà theo, thấy điều dở của họ mà tự sửa mình. Như vậy, ngay cả người dở nhất mình gặp trong đời cũng có thể là thầy — không dạy bằng gương sáng, mà dạy bằng cách buộc mình phải quay lại nhìn chính mình. Tăng Tử, một học trò khác của Khổng Tử, giữ một nếp quen rất gần với tinh thần này: mỗi ngày ba lần tự xét — làm việc cho người có hết lòng không, giao du với bạn có giữ chữ tín không, điều đã học có đem ra thực hành không. Nếp tự tỉnh ấy không đợi đến khi thấy người khác sai mới bắt đầu; nó vốn là một thói quen thường trực. Nhưng khi thấy người khác sai, đó lại là dịp thuận tiện nhất để thực hành nó, bởi lỗi của người khác bao giờ cũng dễ thấy hơn lỗi của chính mình rất nhiều.
Cũng nên nói rõ: tự xét mình không có nghĩa là xóa nhòa ranh giới phải trái, không còn được phép nhận ra ai sai ai đúng. Khổng Tử vốn là người phân định rất rạch ròi giữa quân tử và tiểu nhân. Điều ngài dạy ở đây không phải là bỏ qua sự phân định ấy, mà là đổi việc mình làm sau khi đã phân định xong. Thấy cái dở của người, việc trước tiên không phải là kết án họ, mà là dò lại xem cái dở đó có nằm sẵn trong mình, dưới một hình thức nào đó, to hay nhỏ, mà từ trước đến nay mình chưa từng để ý.
Một tấm lòng, hai hướng nhìn
Nhìn kỹ, hai vế của câu nói tuy hướng về hai đối tượng khác nhau — người hay và người dở — nhưng cùng phát xuất từ một tấm lòng, và cùng dẫn đến một hành động: quay vào trong. Đây có lẽ là chỗ tinh vi nhất của lời dạy. Nó không đòi ta ngừng quan sát, ngừng phán đoán, ngừng so sánh — những việc ấy vốn là bản năng, và ở một mức độ nào đó vẫn cần thiết để phân biệt phải trái. Điều nó đòi hỏi là: dù kết quả quan sát ra sao, bước tiếp theo bao giờ cũng phải là quay vào trong, không phải hướng ra ngoài. Thấy hay, không dừng ở chỗ ngưỡng mộ hay ghen ghét người, mà đi tiếp thành chí hướng tự tu. Thấy dở, không dừng ở chỗ khinh miệt hay hả hê, mà đi tiếp thành dịp tự xét.
Nhờ vậy, lời dạy này tránh được cùng lúc hai chứng bệnh của lòng người: một là tự ti, sinh ra từ việc so mình với người hay mà chỉ thấy phần thua kém; hai là tự mãn, sinh ra từ việc so mình với người dở mà chỉ thấy phần hơn. Hai chứng bệnh ấy, tuy có vẻ trái ngược, lại chung một gốc: lấy người khác làm thước đo giá trị của mình, thay vì lấy chính con đường tu dưỡng của mình làm thước đo.
Giữa một thời đại đầy so sánh
Lời dạy này ra đời cách nay hơn hai nghìn năm trăm năm, nhưng có lẽ chưa bao giờ khó thực hành hơn thời nay. Con người đang sống trong một thời đại mà việc so sánh mình với người khác đã trở thành một sinh hoạt gần như liên tục, được thúc đẩy bởi vô số hình ảnh về đời sống người khác lướt qua mỗi ngày trên màn hình — phần lớn là những hình ảnh đã được chọn lọc, chỉ phô ra phần rạng rỡ nhất. Nhìn vào đó mà sinh lòng ganh tị bao giờ cũng dễ hơn sinh lòng chí hướng. Cũng trong không gian ấy, lỗi lầm của người khác — thật hay tưởng tượng — được phơi bày và bàn tán với một tốc độ chưa từng có, và cái khoái cảm được đứng về phía "đúng" để phán xét kẻ khác cũng dễ tìm hơn bao giờ hết.
Chính vì vậy, câu "kiến hiền tư tề, kiến bất hiền nhi nội tự tỉnh" không phải một câu cổ ngữ để ngâm nga cho đẹp, mà là một kỷ luật cần thực hành từng ngày, gần như từng phút. Có một điều thú vị: tinh thần quay vào tự quán chiếu này không chỉ có trong Nho gia. Nhiều truyền thống tư tưởng khác của phương Đông, trong đó có Phật giáo, cũng gặp nhau ở một điểm rất gần — rằng phần lớn phiền não sinh ra từ cái nhìn hướng ngoại không ngơi nghỉ, và con đường an ổn bao giờ cũng bắt đầu từ chỗ biết quay cái nhìn ấy trở vào.
Trong thiên Vệ Linh Công, Khổng Tử còn đúc kết tinh thần này thành một câu ngắn gọn đến mức gần như một định nghĩa: quân tử cầu chư kỷ, tiểu nhân cầu chư nhân (君子求諸己，小人求諸人) — người quân tử tìm nguyên nhân nơi chính mình, kẻ tiểu nhân tìm nơi người khác. Xét cho cùng, ranh giới giữa quân tử và tiểu nhân không nằm ở tài năng hay địa vị, mà nằm ở một phản xạ rất nhỏ, xảy ra trong tích tắc: khi có chuyện, mắt nhìn quay về đâu trước.
Thay lời kết
Mỗi ngày, ta gặp không biết bao nhiêu người — người hay có, người dở có, và phần lớn là những người vừa hay vừa dở như chính mình. Câu nói của Khổng Tử, xét cho cùng, không dạy cách nhìn người, mà dạy cách dùng người làm cớ để nhìn lại mình. Mỗi lần gặp ai, ta có sẵn hai cơ hội: một để học theo, một để tự soi. Sống được như vậy, có lẽ không cần đi tìm thầy ở đâu xa — vì ai gặp trên đường đời, cũng đã là thầy của mình rồi.
.png)
Phản hồi về bài viết