Đạo đức tồn tại mãi mãi, tài sản mỗi ngày đổi chủ mới

Trong dòng chảy bất tận của thời gian, con người vẫn miệt mài kiếm tìm hai thứ: của cải để nuôi thân, và giá trị để lưu lại cho đời. Nhìn vào lịch sử nhân loại, ta bắt gặp một nghịch lý đầy thức tỉnh: những lâu đài nguy nga, những gia sản kếch xù, rồi cũng có ngày sang tay người khác; còn một lời dạy chân thành, một tấm gương đức độ, lại có thể sống mãi qua bao thế hệ, dù người tạo ra nó chẳng để lại đồng nào. Người xưa đúc kết thành một chân lý ngắn gọn mà sâu sắc: "Đạo đức tồn tại mãi mãi, tài sản thì mỗi ngày đổi chủ mới." Đằng sau câu nói ấy là cả một triết lý nhân sinh về giá trị đích thực mà con người nên theo đuổi trong cõi đời hữu hạn.

Trước hết, cần phân định rõ bản chất của hai phạm trù này. Tài sản là những gì hữu hình, có thể cân đong đo đếm: tiền bạc, đất đai, nhà cửa, vàng bạc châu báu, cổ phần, địa vị gắn liền với quyền lợi vật chất. Bản chất của tài sản là "vật ngoài thân" - nó đến từ bên ngoài, gắn với ta trong một khoảng thời gian nhất định rồi lại rời ta mà đi, dù ta có muốn giữ đến đâu. Đạo đức thì khác hẳn. Đó là hệ giá trị vô hình nằm sâu trong tâm hồn - lòng nhân ái, sự trung thực, tinh thần trách nhiệm, lòng vị tha, đức khiêm nhường, sự tử tế trong từng hành xử nhỏ nhặt hằng ngày. Đạo đức không phải vật để chiếm hữu, mà là phẩm chất để tu dưỡng và bộc lộ qua hành động sống. Chính vì không mang hình hài vật chất, nó không thể bị đánh cắp, không thể bị tịch thu, không hao mòn theo năm tháng - trái lại, càng lan tỏa, càng được noi theo, giá trị của nó càng thêm bền vững.

Vì sao tài sản "mỗi ngày đổi chủ mới"? Sinh - lão - bệnh - tử là quy luật không ai tránh khỏi, và khi nhắm mắt xuôi tay, không ai mang theo được dù chỉ một đồng bạc. Nhà Phật gọi đó là lẽ vô thường: vạn vật trong cõi nhân gian đều trải qua sinh - trụ - dị - diệt, không có gì đứng yên mãi mãi, huống chi của cải vốn dĩ đã mong manh, chịu sự chi phối trực tiếp của biến động thời cuộc - chiến tranh, thiên tai, khủng hoảng, hay đơn giản chỉ là sự đổi thay của lòng người. Lịch sử đã minh chứng điều này không biết bao lần: những vương triều từng một thuở quyền uy tột đỉnh, cung điện nguy nga, kho báu chất đầy, rồi cũng đến ngày suy vong, để đất đai thành quách đổi chủ qua tay bao thế hệ sau. Người Việt có câu "Không ai giàu ba họ, không ai khó ba đời" - của cải hưng suy vốn là lẽ thường tình, không gia tộc nào giữ được vĩnh viễn. Cũng có câu "Của thiên trả địa" - hàm ý những gì có được không chính đáng rồi cũng ra đi theo cách không ai ngờ tới. Tài sản, tự bản chất, sinh ra là để lưu chuyển, trao đổi; nó không bao giờ có thể là điểm neo vĩnh cửu cho một đời người.

Ngược lại, vì sao đạo đức "tồn tại mãi mãi"? Bởi nó không nằm trong không gian vật lý nên không chịu sự chi phối của được - mất, còn - hết. Một người sống ngay thẳng, tử tế, khi qua đời, thân xác trở về cát bụi, nhưng những gì họ để lại trong lòng người ở lại - sự kính trọng, lòng biết ơn, bài học sống - vẫn tiếp tục lan tỏa qua ký ức, qua lời kể, qua văn hóa dân gian, qua trang sách. Người xưa từng bàn đến "tam bất hủ" - ba điều không bao giờ mất đi ở một đời người: lập đức, lập công, lập ngôn; trong đó lập đức được xem là gốc rễ, cao quý và bền vững hơn cả. Khổng Tử cả đời không có nhiều của cải, thậm chí có lúc còn khốn khó, nhưng tư tưởng về nhân, nghĩa, lễ, trí, tín của ông vẫn được cả một nền văn minh tôn kính suốt hơn hai nghìn năm. Những bậc hiền tài, những người thầy tận tụy, những tấm lòng nhân ái vô danh trong dân gian - tên tuổi họ được lưu truyền không phải vì họ giàu có, mà vì nhân cách họ để lại đã chạm đến những thế hệ sau. Đó chính là sức sống bền bỉ của đạo đức: nó không tồn tại trong két sắt, mà tồn tại trong lòng người.

Tuy nhiên, khẳng định đạo đức trường tồn không có nghĩa là phủ nhận vai trò của tài sản trong đời sống. Con người vẫn cần cơm ăn áo mặc, vẫn cần phương tiện vật chất để sống và để giúp đời. Vấn đề cốt lõi nằm ở chỗ đặt cái gì làm gốc, cái gì làm ngọn. Sách Đại Học của Nho gia có câu: "Đức giả, bản dã; tài giả, mạt dã" - đức là gốc, của cải là ngọn. Gốc có vững thì ngọn mới xanh tươi bền lâu; gốc lung lay thì dẫu ngọn có sum suê đến mấy cũng chỉ là phù du trước gió. Một người có tài sản nhưng thiếu đạo đức, của cải ấy dễ trở thành họa hơn là phúc - hoặc mất đi trong chốc lát, hoặc kéo theo những hệ lụy khôn lường. Ngược lại, người lấy đạo đức làm nền, dù tài sản có eo hẹp, vẫn giữ được phẩm giá, vẫn được người đời tin yêu; và chính từ nền tảng ấy, của cải làm ra một cách chính đáng cũng có cơ hội sinh sôi bền vững hơn.

Dĩ nhiên, cũng cần nhìn thẳng vào một lập luận phản bác đáng cân nhắc: có người cho rằng trong xã hội hiện đại, chính tài sản - chứ không phải đạo đức - mới là thước đo quyết định giá trị con người, bởi của cải tạo ra quyền lực, quyền lực tạo ra ảnh hưởng, và ảnh hưởng khiến người ta được trọng vọng, được lắng nghe hơn hẳn kẻ tay trắng. Lập luận này không sai, nhưng chỉ đúng ở khía cạnh nhất thời. Một người giàu có, quyền thế thường dễ chiếm được sự chú ý, thậm chí cả sự nể vì bề ngoài của đám đông - nhưng đó là thứ giá trị vay mượn, tồn tại chừng nào tài sản và quyền lực còn đó, và tan biến ngay khi chúng không còn. Lịch sử cho thấy không ít kẻ từng nắm quyền lực tột đỉnh, của cải ngập tràn, nhưng vì thiếu đạo đức mà khi thất thế lại bị chính những người từng vây quanh mình quay lưng, thậm chí lưu lại tiếng xấu muôn đời trong sử sách - chứng tỏ tài sản thiếu đạo đức dẫn dắt không những không tạo được giá trị bền vững, mà đôi khi còn khắc sâu thêm sự phán xét của hậu thế. Như vậy, quyền lực và tiền bạc có thể làm nên danh tiếng - một thứ hào quang chóng vánh, dễ vỡ trước biến động - nhưng chỉ đạo đức mới làm nên uy tín, thứ giá trị được chưng cất qua thời gian bằng sự nhất quán giữa lời nói và việc làm, và do đó không thể bị tước đoạt cùng lúc với tài sản. Danh tiếng có thể mua được bằng tiền; uy tín thì không bao giờ mua được.

Trong xã hội hôm nay, khi giá trị vật chất ngày càng được đề cao, con người dễ cuốn theo cuộc đua tài sản, danh vọng mà quên mất việc vun bồi tâm hồn. Không ít người dành cả đời để tích lũy của cải, để rồi đến cuối đời mới chợt nhận ra thứ họ thực sự để lại cho con cháu không phải là bao nhiêu tiền bạc, mà là cách họ đã sống. Người xưa dạy "để đức cho con hơn để của cho con" chính là vì lẽ đó: của cải nếu con cháu không biết gìn giữ rồi cũng tiêu tan, nhưng nếu cha mẹ để lại được một tấm gương đạo đức, đó mới là gia tài không bao giờ cạn kiệt.

Tài sản là vật ngoài thân, có rồi mất, mất rồi có, xoay vần theo lẽ vô thường của đất trời - không một ai, dù giàu sang đến đâu, có thể giữ nó làm của riêng mãi mãi. Chỉ có đạo đức, thứ tài sản vô hình được vun đắp từ chính cách ta sống, cách ta đối xử với người, với đời, mới là hành trang thực sự bền vững - đi theo ta suốt cuộc đời, và còn ở lại rất lâu sau khi ta đã rời xa cõi thế. Hiểu được điều này, mỗi người hẳn sẽ biết chọn cho mình một hướng sống: chăm lo vun bồi phẩm hạnh cũng nhiều như chăm lo tích lũy của cải - bởi suy cho cùng, thứ duy nhất không ai có thể lấy đi khỏi ta, chính là con người mà ta đã trở thành.