Giữa lời nói và việc làm

Hãy hình dung mười người cùng được hỏi một câu: Bạn có phải là người trung thực, có yêu thương và có trách nhiệm với người khác không? Gần như chắc chắn, cả mười người đều sẽ gật đầu, đều tìm được những lời lẽ tốt đẹp để trả lời. Nhưng nếu đặt cũng mười người ấy vào một tình huống thực sự đòi hỏi sự trung thực, tình yêu thương hay trách nhiệm cụ thể, thì mười cách hành xử sẽ khác nhau, có khi trái ngược hẳn nhau. Đó chính là điều mà một nhận xét dân gian đã đúc kết rất gọn mà thấm thía: "Người ta ai cũng giống nhau trong lời nói, duy chỉ có việc làm là khác nhau mà thôi." Câu nói ấy không chỉ là một nhận xét bâng quơ về nhân tình thế thái, mà chạm tới một câu hỏi cốt lõi của kiếp người: điều gì thực sự làm nên giá trị của một con người – lời họ nói, hay việc họ làm?

Vì sao lời nói lại dễ giống nhau đến thế?

Trước hết, cần thấy rằng ngôn ngữ là tài sản chung, không của riêng ai. Không một ai độc quyền được những từ như "trung thực", "yêu thương", "công bằng", "tận tụy" – chúng sẵn có trong kho tàng chung của cả cộng đồng, ai cũng có thể lấy ra dùng mà không mất một đồng nào, không cần một sự chuẩn bị nào. Ca dao có câu: "Lời nói không mất tiền mua, lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau." Ngẫm kỹ, chính cái điều "không mất tiền mua" ấy lại là nguyên do khiến lời nói dễ trở nên rẻ rúng: một kẻ tiểu nhân xảo trá hoàn toàn có thể nói về đạo đức hay chẳng kém một bậc quân tử; một người chưa từng dấn thân vì ai vẫn có thể thao thao về lòng vị tha. Ngôn từ, xét cho cùng, có thể học thuộc, có thể bắt chước, có thể diễn cho khéo – nó không đòi một sự trả giá tức thời nào. Vì thế mà trước đám đông, hầu như ai cũng biết phải nói gì; và cũng vì thế mà lời nói, xét trên bề mặt, thường "giống nhau" đến bất ngờ.

Còn việc làm, vì sao lại khác nhau?

Việc làm thì không dễ dàng như vậy. Nó không phải thứ có thể vay mượn hay diễn xuất lâu dài, bởi mỗi hành động đều đòi một cái giá cụ thể: thời gian, công sức, có khi cả những mất mát và rủi ro thật sự. Nói "tôi trung thực" thì dễ, nhưng giữ được sự thật trong cái khoảnh khắc mà sự thật ấy khiến mình mất lòng người trên, mất một cơ hội, mất một mối quan hệ thân thiết – đó mới là lúc con người thật sự bị đem ra thử thách. Nói "tôi yêu thương mọi người" thì ai cũng nói được, nhưng thức giữa đêm để chăm một người ốm, nhường phần hơn cho người thiếu thốn hơn mình, hay tha thứ cho kẻ từng làm mình tổn thương – những việc ấy đòi một cái giá không phải ai cũng sẵn lòng trả. Chính vì luôn đi kèm cái giá phải trả, hành động mới là nơi bộc lộ chân thực nhất bản lĩnh, ý chí và cả những giới hạn của từng người. Có người sẵn sàng trả giá rất cao cho điều mình tin, có người chỉ dám trả một cái giá nhỏ, và có người chẳng bao giờ dám trả giá gì – dù miệng vẫn không ngớt nói về lý tưởng. Ba hạng người ấy có thể dùng chung một vốn từ, chung một bộ khẩu hiệu, nhưng cuộc đời họ, xét theo việc làm, lại đi theo ba con đường hoàn toàn khác nhau. Người xưa có câu "lửa thử vàng, gian nan thử sức": ngọn lửa không thử lời của vàng, nó thử chính chất vàng; gian nan cũng vậy, nó không hỏi ta đã nói gì, mà hỏi ta đã làm gì trong lúc khốn cùng.

Khi lời nói cần được việc làm xác nhận

Khổng Tử từng răn học trò rằng người quân tử nên dè dặt trong lời nói mà mau mắn trong việc làm, và lấy làm hổ thẹn nếu lời nói của mình vượt quá việc mình làm được. Về sau, Vương Dương Minh còn đi xa hơn khi xướng lên thuyết "tri hành hợp nhất" – hiểu biết và hành động vốn không phải hai thứ tách rời: nếu ta thực sự tin một điều là đúng mà không hành động theo nó, thì niềm tin ấy kỳ thực vẫn còn dang dở, chưa trọn vẹn. Ở một truyền thống gần gũi hơn với người Việt, Hồ Chí Minh cũng nhiều lần nhắc nhở cán bộ, đảng viên phải "nói đi đôi với làm" – bởi lời nói không có việc làm đi kèm, dù hay đến đâu, cũng chỉ là âm thanh trôi qua, không để lại dấu vết gì trên cuộc đời.

Điều đó không có nghĩa lời nói là vô nghĩa. Lời nói vẫn cần thiết: nó là bản đồ dẫn đường, là lời hứa, là cái đích để hành động hướng tới; không có nó, con người khó lòng truyền lý tưởng cho nhau, khó lòng thắp lên hy vọng hay kết nối thành một cộng đồng có chung giá trị. Nhưng lời nói mà không có việc làm đi kèm thì chỉ như tòa lâu đài xây trên cát – đẹp đẽ nhất thời nhưng không chịu nổi một cơn mưa trở trời. Cũng cần công bằng mà nói: không phải ai nói mà chưa làm được đều là kẻ giả dối. Có người thật lòng muốn tốt nhưng vấp phải sự yếu đuối của chính mình, phải đối diện với nỗi sợ hay hoàn cảnh nghiệt ngã mà người ngoài khó lòng thấu hết. Con đường từ lời nói đến việc làm chưa bao giờ bằng phẳng, nó đòi một lòng can đảm bền bỉ. Nhưng chính vì con đường ấy khó đi, nên ai thực sự đi trọn được nó mới càng đáng quý.

Bài học cho đời sống

Từ đó, ta có thể rút ra ít nhất hai điều cho cách sống của mình.

Một là cách nhìn người: đừng vội tin ai chỉ vì lời họ nói hay, cũng đừng vội xem nhẹ ai chỉ vì họ vụng về câu chữ. Lời nói ai cũng luyện được cho trơn tru, nhưng việc làm – nhất là việc làm lặp đi lặp lại theo năm tháng – mới thực sự vẽ nên chân dung một con người. Một người bạn tốt không phải người nói lời ngọt ngào nhất, mà là người có mặt đúng lúc ta cần đến. Một người đáng tin cậy không phải người hứa hẹn nhiều nhất, mà là người thực hiện trọn vẹn dù chỉ một phần nhỏ những gì đã hứa.

Hai là cách nhìn lại chính mình. Sẽ rất dễ để ta tự hài lòng với những ý định tốt đẹp, những lời lẽ đường hoàng mình vẫn thường nói ra. Nhưng nếu chỉ dừng ở đó, ta chẳng khác gì hàng triệu người khác cũng đang nói những lời tương tự mỗi ngày. Điều làm nên sự khác biệt, làm nên giá trị thật của một đời người, chính là những việc làm cụ thể: một lời hứa được giữ trọn, một lỗi lầm được sửa bằng hành động chứ không chỉ bằng lời xin lỗi, một lý tưởng được theo đuổi bằng những bước đi nhỏ nhưng bền bỉ mỗi ngày.

Lời kết

Suy cho cùng, cuộc đời mỗi người không được viết nên bởi những gì người ấy đã nói, mà được viết nên bởi những gì người ấy đã làm. Lời nói có thể là cánh cửa mở ra một lý tưởng, nhưng chỉ việc làm mới là những viên gạch thật sự xây nên ngôi nhà của lý tưởng ấy. Bởi vậy, giữa muôn vàn lời nói giống nhau vang lên mỗi ngày trong cuộc sống, câu hỏi đáng để mỗi người tự vấn không phải là "ta đã nói gì", mà là "ta đã làm gì" – và từ hôm nay, sẽ còn làm gì nữa.

Phản hồi về bài viết

(0 stars)

Xin mời bình chọn sao (Star)

Thông tin của bạn đã gửi thành công! Tuy nhiên, nội dung này cần Ban Biên Tập xét duyệt. Xin cám ơn và mong bạn thường xuyên đóng góp ý kiến. Điện thoại Không thực hiện được! Xin mời nhập lại mã an toàn.