Sống là thực hành nghĩa vụ trong từng khoảnh khắc

Trong Luận Ngữ, thiên Tử Hãn, có ghi lại một lần Khổng Tử đứng bên dòng sông, nhìn nước chảy mà nói: "Thệ giả như tư phù, bất xả trú dạ" (逝者如斯夫，不舍晝夜) — cái trôi đi là như thế này đây, không ngừng nghỉ, ngày cũng như đêm. Câu nói ngắn, không giảng giải gì thêm, chỉ đơn thuần là một quan sát: dòng nước trước mắt ông lúc ấy, ngay khoảnh khắc ông nhìn thấy, đã không còn là dòng nước của khoảnh khắc trước đó nữa. Nó trôi, và trôi liên tục, không dừng lại để chờ ai kịp nhận ra.

Cuộc sống, nhìn theo cách ấy, cũng chỉ là một chuỗi khoảnh khắc nối nhau trôi qua. Nhưng nếu vậy, nghĩa vụ — thứ mà ta vẫn quen nghĩ là điều bền vững, kéo dài, gắn với một vai trò hay một lời hứa còn hiệu lực qua thời gian — làm sao có thể đặt trọn trong một thứ mong manh và chóng qua như khoảnh khắc?

Ngay đây có một phản biện đáng cân nhắc, cần trả lời thẳng thắn trước khi đi xa hơn: nếu nghĩa vụ chỉ có thật trong khoảnh khắc, vậy một lời hứa của ngày hôm qua — với một người bạn, với con cái, với chính mình — liệu có còn tạo ra nghĩa vụ nào cho hôm nay không? Câu trả lời chắc chắn là có. Lời hứa nói ra hôm qua không biến mất chỉ vì khoảnh khắc nói ra nó đã qua; nó để lại một mối quan hệ ràng buộc vẫn còn hiệu lực. Ngay chính dòng sông cũng mang cấu trúc ấy: nó có một nguồn — nơi nó bắt đầu, nay đã ở lại phía sau; nó có một nơi sẽ đổ về, còn ở phía trước, chưa tới. Nhưng khúc nước mà Khổng Tử thật sự nhìn thấy, thật sự đứng trước, chỉ có thể là khúc đang chảy ngang qua chỗ ông đứng, ngay lúc ấy — không phải nguồn, cũng không phải cửa biển. Nghĩa vụ mang đúng cấu trúc ba tầng như vậy. Nguồn gốc của nghĩa vụ có thể nằm ở quá khứ — một lời hứa, một ơn nghĩa, một mối quan hệ đã bắt đầu. Đối tượng của nghĩa vụ có thể hướng về tương lai — điều còn nợ, điều sẽ phải trao. Nhưng hiện thực của việc thực hiện nghĩa vụ — không phải việc nghĩ tới nó, không phải việc còn mang nợ nó, mà là hành vi thật sự gánh vác nó — thì chỉ xảy ra ở một nơi duy nhất: hiện tại, khúc sông trước mặt. Nói ngắn gọn: nghĩa vụ có thể vượt qua thời gian; nhưng hành vi thực hiện nghĩa vụ thì không thể vượt qua thời gian. Khoảnh khắc, vì vậy, không phải là nơi nghĩa vụ được sinh ra, mà là nơi duy nhất nó được trả.

Trong đời sống, thói quen phổ biến là nghĩ về nghĩa vụ như một khoản nợ có thể trả dần, trả chậm, miễn cuối cùng có trả — "để lúc khác rồi nói", "để hôm khác rồi làm". Cách nghĩ ấy ngầm giả định rằng khoảnh khắc cần đến mình sẽ được giữ lại đâu đó, chờ mình quay về nhận. Nhưng khoảnh khắc không giữ chỗ cho ai. Người mẹ cần một câu hỏi han vào đúng buổi tối bà đang buồn; câu hỏi han ấy, nếu không nói ra đúng lúc, thì khi nói ra vào một lúc khác, nó là một câu hỏi han khác, cho một khoảnh khắc khác — không phải phiên bản trả chậm của câu đã lỡ. Nghĩa vụ với công việc mình theo đuổi cũng không khác: người cầm bút mang sứ mệnh nói thật với người đọc, nhưng sứ mệnh ấy không có thật cho tới khi con chữ thật sự được viết ra, đúng vào buổi sáng hôm nay, với sự cẩn trọng của hôm nay — chứ không phải trong ý định sẽ viết cẩn trọng hơn vào một dịp thuận lợi hơn. Khoảnh khắc cũ, dù là khoảnh khắc cần một câu hỏi han hay khoảnh khắc cần một trang viết trung thực, đều đã trôi qua như dòng nước Khổng Tử nhìn thấy — không ngừng lại, không quay về.

Nói đến đây, có một ranh giới cần vạch rõ, kẻo khoảnh khắc của nghĩa vụ bị nhầm với khoảnh khắc của bốc đồng. Cả hai đều xảy ra ngay bây giờ, đều là phản ứng tức thời — nhưng khác nhau ở một điểm cốt lõi. Bốc đồng không có nguồn gốc hay đối tượng nào ngoài chính cảm xúc đang trào lên trong người hành động; nó chỉ cần được thỏa mãn, không cần trả lời cho ai. Nghĩa vụ thì luôn có một nguồn gốc — lời hứa đã hứa, ơn đã nhận, quan hệ đã bắt đầu — và một đối tượng — người đang cần, điều đang được chờ — nằm ngoài cảm xúc nhất thời của người hành động; khoảnh khắc chỉ là nơi hai điều đó, nguồn gốc và đối tượng, được trả lời bằng một hành vi thật. Nhận ra sự khác biệt ấy đòi hỏi không phải bản năng, mà là sự tỉnh táo: dừng lại đủ lâu để tự hỏi, việc sắp làm đây là đang đáp lại một quan hệ có thật, hay chỉ đang chiều theo một cảm xúc của riêng mình.

Có một tầng sâu hơn nữa, đáng nói thẳng ra. Ta vẫn quen nói: tôi có nghĩa vụ với cha mẹ, tôi còn một nghĩa vụ chưa hoàn thành, tôi phải thực hiện nghĩa vụ của mình. Cách nói ấy khiến nghĩa vụ nghe như một vật nằm trong tay — có thể cất giữ, có thể hoãn lại, có thể dời sang ngày mai rồi một lúc nào đó đem ra thực hiện. Nhưng nghĩa vụ không phải một vật. Nó là một quan hệ giữa người với người, chỉ được hiện thực hóa bằng hành động. Một người con có thể nói, rất thật lòng: tôi có trách nhiệm với mẹ tôi. Nhưng nếu đúng lúc mẹ cần — cần một cuộc gọi, một lần ghé qua, một câu hỏi han — mà anh ta không gọi, không đến, không hỏi, thì cái "có trách nhiệm" ấy mới chỉ tồn tại như một điều anh ta nghĩ về bản thân mình, chưa tồn tại như một hành vi. Đạo đức không tồn tại trước hết trong điều ta nghĩ mình là, mà trong điều ta thực sự làm khi một khoảnh khắc đòi hỏi ta phải làm.

Nhà Phật có một cách nhìn cùng hướng với điều vừa nói, đi theo một lối khác: gọi mỗi khoảnh khắc là một sát-na — đơn vị thời gian nhỏ đến mức gần như không thể nắm bắt, sinh ra rồi mất đi liên tục, không có gì đứng yên để mà nắm giữ. Tôi vẫn đang học, chưa dám nói mình hiểu thấu cách nhìn ấy, chỉ thấy nó gặp điều vừa bàn ở một điểm: không có gì đứng yên để mà sở hữu — kể cả nghĩa vụ. Nghĩa vụ, nếu hiểu như một quan hệ sống, cũng không phải thứ nằm yên trong tay để dành dụm, mà chỉ thật sự có mặt trong từng khoảnh khắc nó được đáp lại.

Nhìn như vậy không phải để sống trong nơm nớp, sợ mỗi khoảnh khắc trôi qua là một lần thất bại. Dòng sông không trôi vì tức giận hay hối hả — nó trôi, đơn giản vậy thôi, và Khổng Tử đứng nhìn cũng không có vẻ gì hoảng hốt. Nghĩa vụ của tôi có thể bắt rễ từ rất lâu, có thể hướng tới một điều còn ở phía trước, nhưng nó chỉ thật sự là của tôi — thật sự sống — vào đúng khoảnh khắc tôi đáp lại nó bằng một hành động cụ thể, không sớm hơn, không muộn hơn. Tôi vẫn đang tập nhìn mỗi khoảnh khắc theo cách đó — không phải như một điểm dừng để lo lắng, mà như nơi duy nhất nghĩa vụ của mình thật sự có mặt. Dòng sông vẫn đang chảy khi tôi viết những dòng này. Nó không chờ tôi viết xong.