Hãy làm việc một cách đáng khen nhưng không làm việc để mọi người khen

Trong khu rừng sâu, có loài lan vẫn nở hoa dù chẳng ai đi ngang qua. Hương của nó tỏa ra không phải vì có người đứng đó để hít hà, mà vì nở hoa và tỏa hương vốn là bản tính của nó. Có một hình ảnh xưa vẫn được nhắc lại, gắn với lời dạy được cho là của Khổng Tử: chi lan sinh nơi rừng thẳm, không vì không người mà không thơm; người quân tử tu đạo lập đức, không vì cùng khốn mà đổi tiết tháo. Câu nói ấy, dù qua bao đời được kể lại có thể đã ít nhiều pha thêm màu sắc của người kể, vẫn giữ được một hạt nhân đáng suy ngẫm: có những việc làm đúng, làm tốt, mà giá trị của nó không phụ thuộc vào việc có ai nhìn thấy hay không.

Câu hỏi đặt ra là: con người có sống được như thế không? Có thể làm việc một cách đáng khen, mà không cần làm việc để được khen, hay không?

Trước hết, cần tách bạch hai điều tưởng như một mà thực ra khác nhau. "Đáng khen" là một nhận xét về chất lượng của việc làm — nó tử tế, nó đúng đắn, nó được thực hiện hết lòng. "Làm để được khen" lại là chuyện của động cơ — người làm nhắm tới phản ứng của người khác như một phần thưởng, một mục đích. Hai điều này không nhất thiết đi cùng nhau. Có việc làm đáng khen mà chẳng ai hay biết. Cũng có việc được tán dương ầm ĩ mà bên trong rỗng tuếch, được khen vì khéo phô diễn hơn là vì thực chất. Khen và đáng khen, vì vậy, là hai trục khác nhau — một đo phẩm chất của việc, một đo phản ứng của người xem.

Khi mục đích của việc làm dần dịch chuyển từ "làm cho đúng" sang "làm cho được khen", một sự đổi thay âm thầm diễn ra. Tiêu chuẩn để đo lường công việc không còn nằm trong bản thân công việc nữa, mà nằm trong con mắt người ngoài — vốn dĩ đổi thay, đôi khi dễ dãi, đôi khi khắt khe vô lý, đôi khi chỉ đơn giản là không có mặt. Người làm việc vì tiếng khen sẽ bất an mỗi khi không có ai chứng kiến, và dễ sinh lòng tự mãn mỗi khi được tán dương. Cả hai trạng thái đều khiến việc tu dưỡng chững lại: một bên vì nản lòng, một bên vì tự đắc.

Khổng Tử, ngay trong thiên đầu tiên của sách Luận Ngữ — thiên Học Nhi — có một câu thường bị đọc lướt qua: "Nhân bất tri nhi bất uấn, bất diệc quân tử hồ?" (人不知而不慍，不亦君子乎) — người ta không biết đến mình mà mình không hờn giận, đó chẳng phải là người quân tử sao? Câu này đặt cạnh những câu nói về niềm vui học hỏi và niềm vui gặp bạn, như một lời nhắc: sự an nhiên của người có đức không nằm ở chỗ có được công nhận hay không. Về sau, trong thiên Vệ Linh Công, có thêm một câu rất gần với điều đang bàn: "Quân tử cầu chư kỷ, tiểu nhân cầu chư nhân" (君子求諸己，小人求諸人) — người quân tử tìm nơi mình, kẻ tiểu nhân tìm nơi người. Tìm nơi mình, ở đây, có thể hiểu là: lấy lương tâm, lấy sự tận tâm của bản thân làm chỗ dựa, thay vì lấy phản ứng của người khác làm thước đo.

Nghe đến đây, có lẽ sẽ có người liên tưởng ngay đến một tư tưởng quen thuộc khác của phương Đông — chuyện "vô vi" của Đạo gia. Sự liên tưởng ấy không sai. Nhưng cũng cần phân biệt rạch ròi, kẻo hai điều gần nhau lại bị hiểu lẫn thành một. Đạo Đức Kinh, chương 2, viết: "Vi nhi bất thị, công thành nhi phất cư" (為而不恃，功成而弗居) — làm mà không cậy công, việc thành mà không ở lại trong đó. Nho gia bàn chuyện tu thân giữa các mối quan hệ người với người; Đạo gia bàn chuyện thuận theo tự nhiên, không cưỡng cầu. Nguồn gốc và mối bận tâm của hai học thuyết khác nhau. Nhưng cả hai, từ hai hướng riêng, cùng chạm đến một điều: người làm việc lớn không đặt trọng tâm đời mình vào việc người khác có nhìn thấy hay ghi nhận điều mình làm hay không.

Ở đây có một nghịch lý đáng dừng lại: người không làm việc để được khen không phải là người không cần sự công nhận. Nếu thật sự không cần, câu "nhân bất tri nhi bất uấn" của Khổng Tử đã không cần phải nói ra — không ai phải tự dặn mình đừng hờn giận trước một điều mà mình vốn dĩ dửng dưng. Chính vì mong được biết đến, được thấu hiểu là một khao khát rất thật, rất con người, nên lời dạy ấy mới có ý nghĩa: nó không hứa hẹn một trạng thái vô cảm, mà chỉ ra một cách đứng vững khi điều mình mong chưa tới, hoặc không tới. Người không làm để được khen, vì vậy, không phải là người đã dập tắt trong mình nhu cầu được công nhận, mà là người không để nhu cầu ấy nắm quyền quyết định xem việc mình làm có đáng làm hay không. Được ghi nhận là điều vui; không được ghi nhận, việc vẫn cứ đáng làm như cũ. Giá trị của công việc, nói cách khác, không được đem ra biểu quyết bởi số người nhìn thấy nó.

Nhưng nói đến đây, cũng cần thêm một chữ "nhưng" cho thực tế, kẻo bài viết trở nên viển vông. Sống không cần tiếng khen, giữa một môi trường lý tưởng, là điều rất đẹp. Còn giữa công sở, giữa xã hội hiện đại, người làm việc âm thầm đôi khi bị cướp mất công sức, bị nhìn nhận là "thiếu năng lực thể hiện bản thân", trong khi kẻ khéo phô diễn lại được ghi nhận nhiều hơn phần đáng được. Không mưu cầu tiếng khen không có nghĩa là cam chịu bất công, càng không có nghĩa là để công sức của mình bị người khác giẫm lên mà không một lời. "Quân tử cầu chư kỷ" — người quân tử tìm nơi mình — không phải là nhắm mắt làm ngơ trước bất công, mà còn là tìm nơi mình cái trí để biết khi nào cần lên tiếng, khi nào cần giữ lấy phần chính đáng của công sức mình, giữa một thế gian không phải lúc nào cũng công bằng. Tu thân không đồng nghĩa với cam chịu.

Dù vậy, cách sống không lệ thuộc vào tiếng khen vẫn có một lợi thế rất cụ thể: nó bền. Động lực dựa vào tiếng khen là động lực đi vay — phụ thuộc vào việc có người chứng kiến, có người sẵn lòng ghi nhận, có dư luận thuận chiều. Vay thì có ngày phải trả, và có ngày chủ nợ không còn ở đó nữa. Còn động lực dựa vào việc-đáng-làm-vì-tự-nó-đáng-làm thì không cần vay của ai cả. Người sống theo cách này làm việc như nhau dù có ai nhìn hay không, dù đang ở nơi đông người hay một mình trong bóng tối — không phải vì họ hơn người khác, mà đơn giản vì với họ, không có khoảng cách nào giữa "con người lúc được nhìn thấy" và "con người thật".

Loài lan trong rừng sâu không từ chối ai đi ngang và dừng lại vì hương thơm của nó. Có người dừng lại, cũng chẳng sao; không ai dừng lại, hoa vẫn cứ nở, hương vẫn cứ tỏa. Chỉ có điều: nó không nở vì sẽ có người dừng lại. Làm việc đáng khen, có lẽ, cũng nên như vậy — cứ làm, cứ tận tâm, còn tiếng khen, nếu có đến, hãy để nó đến sau, như một điều đến thêm chứ không phải điều đi trước dẫn đường. Tôi vẫn đang tập sống như thế, ngày này qua ngày khác, nhiều lúc thành, nhiều lúc chưa.

Phản hồi về bài viết

(0 stars)

Xin mời bình chọn sao (Star)

Thông tin của bạn đã gửi thành công! Tuy nhiên, nội dung này cần Ban Biên Tập xét duyệt. Xin cám ơn và mong bạn thường xuyên đóng góp ý kiến. Điện thoại Không thực hiện được! Xin mời nhập lại mã an toàn.