Nhân tâm hoang lãnh và con đường trở về

11/12/2023 12:00:00 AM | 243

 

Khải luận về đạo đức (道德), nhìn từ Nho – Đạo – Thích

Có một nỗi bất an đang lan khắp thế gian, không biên giới quốc gia nào ngăn được. Sông hồ nhuốm màu ô uế, khí trời mù mịt bụi than; luân lý (倫理) — cái trật tự vốn giữ cho người với người còn biết kính nhường nhau — mỗi ngày một suy đồi. Con người phơi bày trần trụi nỗi khát khao truy cầu lợi ích (利益) và dục vọng (欲望); nhân tâm (人心), vì thế, trở nên hoang vu, giá lạnh như một mảnh đất bỏ hoang lâu năm không người cày xới. Bên ngoài, quan hệ giữa người với người bị thu hẹp lại thành một cuộc cạnh tranh ròng rã vì lợi. Người ta gặp nhau không còn hỏi "anh có được bình an chăng", mà hỏi "anh có ích gì cho ta". Đó là tiếng kêu cứu chân thực của một thời đại — đến mức nhiều người đặt câu hỏi liệu con đường phát triển hiện nay có còn bền vững, hay đang đẩy nền văn minh nhân loại vào một cuộc khủng hoảng chưa từng có.

Nhưng cơn khủng hoảng ấy, xét đến cùng, không phải là một định mệnh không thể tránh. Tam giáo (三教) — Nho, Đạo, Thích, ba nền tư tưởng lớn đã định hình tâm hồn phương Đông suốt hơn hai ngàn năm — tuy lập ngôn mỗi nhà một khác, nhưng đều gặp nhau ở một điểm căn bản: cái hoang tàn của nhân tâm không phải là bản tính nguyên thuỷ của con người, mà là một trạng thái bị che lấp — và do đó, có thể được minh giải, có thể được chuyển hoá. Bài khải luận này xin lần lượt trình bày ba góc nhìn ấy, trước khi hội thông chúng lại trong một cái nhìn thống nhất.

I. Nho Gia: Khi Nghĩa Bị Lợi Lấn Át, Khi Tâm Bị Buông Thả

Hơn hai ngàn ba trăm năm trước, Mạnh Tử (孟子) — bậc Á Thánh (亞聖) của Nho gia (儒家) — từng đối diện với một cảnh tượng chẳng khác gì bức chân dung của thời đại chúng ta hôm nay. Khi ông đến yết kiến Lương Huệ Vương (梁惠王), câu hỏi đầu tiên nhà vua đặt ra không phải về đạo trị nước, mà là liệu ông có cách gì làm lợi (利) cho đất nước hay chăng. Mạnh Tử đáp lại bằng một câu nói về sau đã trở thành kim chỉ nam của Nho gia:

"Vương! Hà tất viết lợi? Diệc hữu nhân nghĩa nhi dĩ hĩ." 王何必曰利，亦有仁義而已矣。 (Đại vương, cần chi phải nói đến lợi? Chỉ cần có nhân nghĩa (仁義) mà thôi.) — Mạnh Tử, Lương Huệ Vương thượng

Mạnh Tử giảng giải tiếp: nếu từ vua đến quan, từ quan đến dân, ai ai cũng chỉ hỏi "cái gì lợi cho ta", thì rốt cuộc trên dưới sẽ tranh nhau đuổi theo lợi mà đất nước ắt lâm nguy. Đây chính là bức chân dung thu nhỏ của một xã hội mà quan hệ giữa người với người chỉ còn là cạnh tranh vì lợi ích — điều mà người thời nay đang chứng kiến, Mạnh Tử đã tiên liệu từ thời Chiến Quốc. Khổng Tử (孔子), bậc thầy mà Mạnh Tử suốt đời tôn thờ noi theo, cũng từng phân định rạch ròi:

"Quân tử dụ ư nghĩa, tiểu nhân dụ ư lợi." 君子喻於義，小人喻於利。 (Người quân tử (君子) hiểu rõ lẽ nghĩa; kẻ tiểu nhân (小人) chỉ hiểu rõ lẽ lợi.) — Luận Ngữ, Lý Nhân, IV.16

Nhưng vì sao con người lại để mất cái nhân nghĩa vốn sẵn có trong lòng mà chạy theo lợi? Mạnh Tử trả lời câu hỏi ấy trong một đoạn văn khác — có lẽ là một trong những tuyên ngôn cô đọng nhất về giáo dục đạo đức của toàn bộ Nho học:

"Học vấn chi đạo vô tha, cầu kỳ phóng tâm nhi dĩ hĩ." 學問之道無他，求其放心而已矣。 (Đạo học vấn chẳng có gì khác, chỉ là đi tìm lại cái tâm (心) đã bị buông thả ra ngoài mà thôi.) — Mạnh Tử, Cáo Tử thượng

Với Mạnh Tử, nhân nghĩa không phải thứ xa lạ phải học từ ngoài vào; nó vốn có sẵn trong lòng người, như hạt giống thiện được Trời phú cho tự thuở mới sinh. Cái "hoang tàn" mà người thời nay cảm nhận, do đó, không phải là sự vắng mặt tuyệt đối của lương tâm, mà giống như cảnh con gà, con chó sổng chuồng mà người chủ không buồn đi tìm lại — là cái tâm bị bỏ mặc cho nó tự do "phóng" đi mất, mải miết chạy theo ngoại vật mà không hề hay biết. Với Nho gia, do đó, phương thuốc cho cơn khủng hoảng đạo đức không nằm ở việc phát minh những quy tắc mới, mà nằm ở một hành động giản dị và cấp bách: quay đầu lại, tìm về cái tâm đã bị bỏ quên.

II. Đạo Gia: Dục Vọng Không Đáy Và Đại Hoạ Của Sự Bất Tri Túc

Nếu Nho gia nhìn cơn khủng hoảng đạo đức từ góc độ của một cái tâm bị buông thả, thì Đạo gia (道家) lại truy nguyên nó từ một căn nguyên khác: sự chạy theo ngoại vật (外物) đến mức đánh mất bản tính tự nhiên. Lão Tử (老子), trong thiên thứ mười hai của Đạo Đức Kinh (道德經), viết:

"Ngũ sắc lệnh nhân mục manh; ngũ âm lệnh nhân nhĩ lung; ngũ vị lệnh nhân khẩu sảng; trì sính điền liệp, lệnh nhân tâm phát cuồng; nan đắc chi hoá, lệnh nhân hành phương." 五色令人目盲，五音令人耳聾，五味令人口爽，馳騁畋獵令人心發狂，難得之貨令人行妨。 (Năm sắc màu khiến mắt người hoá mù; năm thanh âm khiến tai người hoá điếc; năm mùi vị khiến miệng người tê dại; ruổi ngựa săn bắn khiến lòng người phát cuồng; của cải hiếm quý khiến đức hạnh con người ra hư hỏng.) — Đạo Đức Kinh, chương 12

Đọc lại đoạn văn hơn hai ngàn năm tuổi này giữa bối cảnh hôm nay — một thế giới ngập tràn quảng cáo, tin tức giật gân, và những "của cải hiếm quý" được tôn thờ như cứu cánh của đời người — người ta khó tránh khỏi rùng mình trước độ chính xác của nó. Lão Tử không cho rằng vạn vật bên ngoài tự nó là xấu; ông chỉ cảnh tỉnh rằng khi con người để giác quan và dục vọng chạy đuổi theo ngoại vật không ngừng nghỉ, chính nội tâm sẽ "phát cuồng" — và cái hoang tàn, giá lạnh mà người thời nay than thở, kỳ thực chỉ là một dạng cuồng loạn được nguỵ trang dưới vẻ ngoài bận rộn, tấp nập.

Lão Tử còn đi xa hơn một bước, khi chỉ thẳng ra đâu là ngọn nguồn của mọi tai hoạ — kể cả cái hoạ lớn nhất mà người thời nay đang lo sợ, sự diệt vong:

"Hoạ mạc đại ư bất tri túc; cữu mạc đại ư dục đắc. Cố tri túc chi túc, thường túc hĩ." 禍莫大於不知足，咎莫大於欲得。故知足之足，常足矣。 (Không hoạ nào lớn hơn sự không biết đủ; không hại nào lớn hơn lòng ham muốn chiếm đoạt. Cho nên, biết được cái đủ của sự biết đủ, ấy mới là cái đủ vĩnh viễn.) — Đạo Đức Kinh, chương 46

Câu này, viết ra từ hơn hai ngàn năm trước, vang lên như một lời tiên tri cho chính những âu lo về tính bền vững của nền văn minh hôm nay. Rừng bị đốn trụi, biển bị nhiễm độc, khí hậu biến đổi khôn lường — thảy đều bắt nguồn từ một gốc rễ duy nhất: lòng người bất tri túc (不知足), không biết đâu là điểm dừng. Với Đạo gia, con đường cứu chữa không phải là chinh phục thêm ngoại vật để thoả mãn dục vọng, mà là quay về với tri túc (知足) — biết đủ — để tâm hồn được trở lại trạng thái Tự Nhiên (自然), thanh tĩnh, không còn bị ngoại vật sai khiến.

III. Phật Gia: Ba Ngọn Lửa Thiêu Đốt Và Ảo Giác Chia Lìa

Nếu Đạo gia cho rằng cơn bất an của nhân tâm bắt nguồn từ việc để ngoại vật lôi kéo, sai khiến, thì Phật gia (佛家) truy nguyên vấn đề ấy sâu thêm một tầng nữa: vì sao con người lại dễ dàng để cho ngoại vật lôi kéo đến vậy? Theo cái nhìn nhà Phật, gốc rễ không chỉ nằm ở dục vọng tự nó, mà nằm ở một sự mê lầm sâu xa hơn — cái chấp rằng có một cái "ta" tồn tại biệt lập, cần được bồi đắp, tô điểm, thoả mãn bằng mọi giá.

Có một nghịch lý đáng suy ngẫm trong cách người thời nay mô tả nội tâm mình: vừa hoang tàn, vừa giá lạnh. Sự lạnh lẽo bề ngoài ấy, kỳ thực, là dấu hiệu của một sự thiêu đốt dữ dội ở bên trong. Trong một bài kinh được xem là một trong những bài thuyết pháp sớm nhất của Đức Phật — giảng cho một nghìn vị tu sĩ vốn thờ phụng thần lửa — Ngài không chỉ nói riêng về tâm: Ngài tuyên bố rằng mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý, cùng toàn bộ những gì sáu căn (六根) ấy tiếp xúc, nhận thức, cảm thọ, thảy đều đang bốc cháy — toàn bộ tiến trình nhận thức của con người, không chừa một chỗ nào, đều nằm trong đám cháy ấy. Và khi được hỏi bốc cháy bởi ngọn lửa nào, Ngài trả lời:

"Ta nói rằng những thứ ấy đang bốc cháy từ ngọn lửa của dục vọng, từ ngọn lửa của hận thù, từ ngọn lửa của ảo giác." — Kinh Tất Cả Đều Bốc Cháy (Ādittapariyāya Sutta), Tương Ưng Bộ Kinh, quyển IV

Ba ngọn lửa ấy — tham (貪), sân (瞋), si (癡) — trong kinh điển gọi chung là tam độc (三毒), được xem là gốc rễ của mọi phiền não (煩惱). Theo cách nhìn này, cái giá lạnh trong quan hệ giữa người với người hôm nay — nơi con người gặp nhau chỉ để tính toán thiệt hơn — không phải là sự vắng mặt của cảm xúc, mà chính là hậu quả của một thứ lửa cháy quá mạnh ở bên trong: lửa tham khiến người ta chỉ còn nhìn thấy kẻ khác như một công cụ hoặc một đối thủ; và khi lửa tham không được thoả mãn, nó lập tức chuyển thành lửa sân hận. Cái vẻ lãnh đạm, tính toán của các mối quan hệ hiện đại, do đó, chính là lớp tro nguội còn sót lại, sau khi hơi ấm chân thật của tình người đã bị chính ngọn lửa dục vọng thiêu rụi.

Gốc của cả ba ngọn lửa ấy, theo Phật gia, chính là si — vô minh (無明), sự mê mờ không thấy được thực tướng của vạn pháp; cụ thể hơn, đó là ảo giác về một cái "ta" tồn tại tách biệt, độc lập với muôn loài — trong khi theo giáo lý duyên khởi (緣起), không một pháp nào tồn tại đơn độc, tự tại; vạn vật nương nhau mà sinh, nương nhau mà diệt. Kẻ coi tha nhân là đối thủ để tranh giành, kỳ thực đang sống trong một ảo giác về sự chia lìa — quên rằng hạnh phúc của chính mình vốn dệt chung trong cùng một mạng lưới nhân duyên (因緣) với hạnh phúc của người khác. Con đường Phật gia đưa ra để dập tắt ba ngọn lửa ấy được tóm gọn trong Tam học (三學) — Giới (戒), Định (定), Tuệ (慧): Giới để chế ngự lòng tham, Định để làm nguội cơn sân, và Tuệ — trí tuệ thấy rõ lẽ vô thường, vô ngã — để phá tan màn si mê. Và chính khi màn si ấy được phá vỡ, lòng từ bi (慈悲) mới có cơ hội hiển lộ trở lại — bởi kẻ đã thấy rõ mình và người vốn không hai, sẽ không còn nỡ coi khổ đau của kẻ khác là chuyện chẳng can hệ gì đến mình.

IV. Hội Thông: Ba Nhà Một Mối, Và Con Đường Trở Về

Nhìn lại ba góc nhìn trên, người đọc có thể nhận ra một điều đáng chú ý: Nho, Đạo, Thích — tuy dùng ngôn ngữ khác nhau — đều không xem cơn khủng hoảng đạo đức của nhân loại là một định mệnh tất yếu, mà là hậu quả của một sự lệch lạc có thể minh giải, có thể chuyển hoá. Nho gia gọi đó là cái tâm bị "phóng" ra ngoài, quên mất nhân nghĩa mà chạy theo lợi. Đạo gia gọi đó là sự bất tri túc, để ngoại vật sai khiến đến mức tâm phát cuồng. Phật gia gọi đó là ba ngọn lửa tham-sân-si, sinh ra từ ảo giác về một cái ta chia lìa với vạn vật. Ba cách gọi tên khác nhau, nhưng cùng chỉ về một hiện tượng: con người đánh mất sự an trú nơi bản tâm chân thực của chính mình, để nó bị cuốn ra ngoài, mải miết chạy theo những thứ vốn dĩ không bao giờ là đủ.

Và có lẽ đây mới là điều đáng nói nhất: cái gốc rễ nội tâm ấy chưa từng tách rời khỏi cơn khủng hoảng của môi trường thiên nhiên bên ngoài. Kinh Dịch (易經), trong thiên Thuyết Quái truyện (說卦傳), đặt con người vào giữa Trời và Đất, làm nên bộ Tam Tài (三才):

"Lập thiên chi đạo, viết âm dữ dương; lập địa chi đạo, viết nhu dữ cương; lập nhân chi đạo, viết nhân dữ nghĩa." 立天之道曰陰與陽，立地之道曰柔與剛，立人之道曰仁與義。 (Đạo của Trời gọi là Âm với Dương; đạo của Đất gọi là Nhu với Cương; đạo của Người gọi là Nhân với Nghĩa.) — Kinh Dịch, Thuyết Quái truyện, chương 2

Nếu Trời có đạo riêng của Trời, Đất có đạo riêng của Đất, thì đạo riêng của Người (人) — cái phân biệt Người với muôn vật, cái khiến Người xứng đáng đứng ngang hàng cùng Trời Đất trong bộ Tam Tài — chính là Nhân Nghĩa. Khi con người từ bỏ Nhân Nghĩa để chạy theo lợi ích thuần tuý, con người không chỉ làm tổn thương lẫn nhau; con người đang từ bỏ chính cái đạo làm Người của mình.

Từ quan niệm Tam Tài ấy, các nhà Nho đời sau đã phát triển thành tư tưởng Thiên Nhân hợp nhất (天人合一) — Trời, Đất, Người vốn cùng một thể, cảm ứng lẫn nhau không rời. Theo mạch tư tưởng ấy, một khi cái trục giữa của Tam Tài đã lệch, thì Trời cũng mất chỗ nương, Đất cũng mất chỗ tựa — rừng bị đốn trụi, sông biển bị nhuộm độc, suy cho cùng có thể được xem là hình ảnh bên ngoài phản chiếu lại cơn hoang tàn đã có sẵn từ bên trong lòng người.

V. Vì Sao Thời Đại Này Đặc Biệt Dễ Sa Vào Cơn Hoang Tàn?

Nếu gốc rễ của cơn khủng hoảng đạo đức đã được cả ba nhà chỉ ra từ hàng ngàn năm trước, thì còn một câu hỏi cần đặt ra: vì sao chính thời đại hôm nay, hơn bất cứ thời đại nào trước đó, lại đặc biệt dễ rơi vào tình trạng ấy? Câu trả lời, có lẽ, không nằm ở việc nhân tính con người đã đổi khác, mà nằm ở việc những cơ chế của đời sống hiện đại đang khuếch đại chính những xu hướng mà Nho, Đạo, Phật đã cảnh báo, với một cường độ chưa từng có trong lịch sử.

Trước hết là kinh tế thị trường. Lời cảnh tỉnh của Mạnh Tử — "vương hà tất viết lợi" — vốn nhắm vào một vị vua và triều đình của ông; nhưng trong nền kinh tế thị trường hiện đại, câu hỏi "cái gì lợi cho ta" không còn là câu hỏi của riêng bậc quân vương, mà đã trở thành logic vận hành của gần như mọi định chế: doanh nghiệp phải tối đa hoá lợi nhuận, cá nhân phải "xây dựng thương hiệu bản thân" để cạnh tranh trên thị trường lao động. Khi cả cấu trúc xã hội được tổ chức xoay quanh lợi ích, cái ngoại lệ hiếm hoi ngày xưa — kẻ "tiểu nhân dụ ư lợi" — nay lại trở thành mẫu hình được cả hệ thống khen thưởng.

Kế đến là công nghệ số. Nếu "ngũ sắc lệnh nhân mục manh" của Lão Tử từng là lời cảnh báo về năm sắc màu, thì màn hình trong túi mỗi người hôm nay phát ra không phải năm, mà là hàng tỷ hình ảnh, âm thanh, được thiết kế chính xác để khiến "tâm phát cuồng" — không phải một cách vô tình, mà có chủ đích, bởi những thuật toán được lập trình để tối đa hoá thời gian sử dụng bằng cách khơi dậy không ngừng nghỉ lòng ham muốn và, tệ hơn nữa, sự so sánh bản thân với người khác. Ngọn lửa tham mà nhà Phật nói tới, nhờ vậy, không những không được dập tắt, mà còn bị thổi bùng gần như hai mươi bốn giờ mỗi ngày.

Thứ ba là chủ nghĩa tiêu dùng. Trong một nền kinh tế cần con người tiêu dùng không ngừng để tăng trưởng, "bất tri túc" — điều mà Lão Tử xem là đại hoạ — lại thường được văn hoá đại chúng ca tụng dưới những cái tên khác: "tham vọng", "không ngừng vươn lên", "sống hết mình". Tri túc, ngược lại, dễ bị nhìn như một sự an phận, một dấu hiệu thiếu chí tiến thủ. Khi cả một nền văn hoá đảo ngược thang giá trị như vậy, việc quay về với tri túc không còn là một lựa chọn cá nhân đơn thuần, mà đòi hỏi phải bơi ngược dòng.

Sau cùng là tốc độ của đời sống. Mạnh Tử từng dạy:

"Hành hữu bất đắc giả, giai phản cầu chư kỷ." 行有不得者，皆反求諸己。 (Phàm làm việc gì không đạt được như ý, đều nên quay lại tìm nguyên nhân ở chính mình.) — Mạnh Tử, Ly Lâu thượng

Nhưng "phản cầu chư kỷ" — quay lại xét mình — là một động tác cần thời gian và tĩnh lặng, hai thứ mà nhịp sống hiện đại gần như không còn để dành. Thông báo nối tiếp thông báo, công việc dồn dập không dứt; con người hiện đại, do đó, không hẳn từ chối việc "tìm lại cái tâm đã mất" như Mạnh Tử từng khuyên, mà đơn giản là không còn đủ khoảng lặng để làm việc đó.

Bốn cơ chế ấy — thị trường, công nghệ, tiêu dùng, tốc độ — không tạo ra cái ác từ hư không; chúng chỉ khuếch đại cái mà Nho, Đạo, Phật đã nhận diện từ hàng ngàn năm trước lên một quy mô chưa từng có tiền lệ. Đây cũng chính là lý do vì sao lời dạy cổ xưa của ba nhà, thay vì lỗi thời, lại càng trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết.

Xét đến cùng, không một chế độ, không một phát minh khoa học nào có thể một mình cứu vãn cơn hoang tàn của nhân tâm. Con đường ấy, cả Nho, cả Đạo, cả Thích đều đồng thanh chỉ về một hướng duy nhất: bắt đầu từ chính mình, từ giây phút quay đầu nhìn lại cái tâm đã bị bỏ quên. "Cầu kỳ phóng tâm" của Mạnh Tử, "tri túc" của Lão Tử, "phá vô minh mà hiển từ bi" của nhà Phật — suy cho cùng, chỉ là ba con đường khác nhau dẫn về cùng một chốn: sự trở về của con người với bản tâm chân thực nơi chính mình. Đó không phải một lời khuyên xa vời, mà là công việc có thể bắt đầu ngay trong hôm nay — nơi mỗi người, khi đối diện với tha nhân, chọn nhìn thấy ở đó một con người, chứ không phải một cơ hội để trục lợi.

---