Khắc nhập, khắc xuất: “Sắp xếp giang sơn” không phải là niệm chú

Trong truyện cổ tích Cây tre trăm đốt — theo lời kể dân gian, các dị bản khác nhau đôi chút ở chi tiết — chàng trai hiền lành được Bụt dạy một câu thần chú. Đọc “khắc nhập, khắc nhập”, trăm đốt tre rời rạc liền lại thành một cây. Đọc “khắc xuất, khắc xuất”, cây tre lại rã ra từng đốt. Truyện còn một chi tiết đáng nhớ: Kẻ bị dính chặt vào cây tre không phải chàng trai, mà là phú ông tham lam, người tưởng phép lạ là của riêng mình.

Phép ấy chỉ có trong truyện. Ngoài đời, đốt tre là con người, là ngôi trường, là con dấu, là địa danh, là thói quen của cả một vùng đất. Nhập thì dễ nói; đã nhập rồi lại tách, vết nối không tự lành.

Tuần này, tại nghị trường Quốc hội, tôi nghe lại hai chữ ấy dưới dạng hành chính. Chiều 18/10, Bộ trưởng Nội vụ Nguyễn Tiến Hải cho biết: Xã, phường nào quá nhỏ thì địa phương có thể đề xuất sáp nhập; nơi nào trước đây đã nhập ba, bốn xã mà nay địa bàn quá rộng, khó quản lý thì cũng có thể đề xuất chia tách. Nhỏ thì nhập, rộng thì tách. Khắc nhập, khắc xuất — chỉ thiếu mỗi ông Bụt.

Thực tiễn ở đâu?

Tôi đoán rằng, để ngồi vào được cái ghế “làm chính sách”, quý vị đều đã phải trải qua hơn hai năm học Cao cấp lý luận chính trị, chưa kể môn triết học từ thời còn ngồi trên giảng đường đại học. Vì vậy, quý vị chắc không thể quên câu của Lênin mà giáo trình nào cũng trích: “Từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng, và từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn — đó là con đường biện chứng của sự nhận thức chân lý, của sự nhận thức thực tại khách quan.”

Vậy, khi đưa ra các quyết sách, quý vị đã xem xét thực tiễn chưa? Hay cứ quyết trước, rồi lại “khắc phục” vì “điều kiện thực tế”? Quản lý xã hội đâu phải là một “trường học” miễn phí để quý vị “trải nghiệm”.

Hãy nhìn nhịp độ. Nghị quyết 60-NQ/TW ban hành ngày 12/4/2025; đến 1/7/2025, mô hình chính quyền hai cấp đã phải vận hành: 63 tỉnh, thành hợp lại còn 34, bỏ cấp huyện, cả nước còn 3.321 đơn vị hành chính cấp xã. Khoảng cách giữa hai mốc ấy chưa đầy ba tháng. Khi trình Quốc hội, người ta nêu con số tiết kiệm hơn 190 nghìn tỷ đồng cho giai đoạn 2026–2030. Tôi xin hỏi một câu rất thực tiễn: Con số ấy đã trừ đi chi phí của những lần tách lại, đổi tên lại, làm lại chưa?

Khắc nhập: Tiêu chuẩn đi trước, thực tiễn đi sau

Sau khi nhập, vẫn còn 705 xã, phường được Bộ Nội vụ thống kê là chưa đạt tiêu chuẩn về diện tích hoặc quy mô dân số. Tháng 3/2026, đại diện Bộ Nội vụ khẳng định hiện không có chủ trương tiếp tục sáp nhập tỉnh và xã. Tháng 10/2026, Bộ trưởng nói địa phương có thể chủ động đề xuất nhập hoặc tách, đồng thời thừa nhận có nơi chờ Trung ương chỉ đạo, có nơi nhìn ngó địa phương khác xem có làm không.

Cần nói cho công bằng: Ngày 20/10, Bộ trưởng nhấn mạnh lại rằng không có chủ trương sắp xếp đồng loạt, và địa phương không được tự quyết mà phải trình Trung ương. Nhưng người dân và cán bộ cơ sở nghe được gì trong chưa đầy một năm? Họ nghe “không có chủ trương nhập nữa”, rồi “còn 705 đơn vị chưa đạt chuẩn”, rồi “nhập cũng được, tách cũng được”. Một chính sách ổn định không phát ra những tín hiệu như thế. Và cái tâm lý “chờ trên”, “nhìn nhau” mà Bộ trưởng mô tả chính là sản phẩm tự nhiên của cách làm đặt tiêu chuẩn từ trên xuống trước, đo thực tiễn sau.

Khắc xuất: Điều đã nhìn thấy được trên bản đồ

Câu “nhập ba, bốn xã mà nay quá rộng thì tách” là một lời thừa nhận đáng chú ý. Địa bàn quá rộng, khó quản lý, chưa thuận lợi cho đời sống người dân — những vấn đề ấy không cần hơn một năm vận hành mới lộ ra. Chúng có thể thấy trước bằng cây thước trên bản đồ và vài chuyến đi thực địa. Thực tiễn, nếu được hỏi ngay từ đầu, đã có sẵn câu trả lời.

Cây tre trăm đốt trong sân trường

Sân trường là nơi “khắc nhập, khắc xuất” hiện rõ nhất.

Về quy mô, Bộ trưởng nhận xét việc sắp xếp trường ở một số nơi còn máy móc: mỗi xã chỉ một trường tiểu học, một trường THCS, trong khi nhiều xã rộng, đông học sinh, nhiều điểm trường, còn công nghệ quản lý chưa hoàn thiện nên hiệu trưởng khó bao quát. Có địa phương đã phải tách lại thành hai trường theo khu vực. Nhập trước, tách sau.

Về tên gọi, câu chuyện còn xót hơn. Bộ trưởng kể lời nhắn của một em học sinh ở Cà Mau, qua người cha, xin cho trường được giữ lại tên Hùng Vương, ngôi trường hằng năm vẫn tổ chức Giỗ Tổ vào mùng 10 tháng 3 âm lịch. Ông cũng thừa nhận thực tế đã có nơi bỏ tên các anh hùng, danh nhân để lấy tên xã làm tên trường.

Và những lần “xuất” đã diễn ra, lặng lẽ, ở nhiều nơi. Cuối tháng 8/2025, tỉnh Đắk Lắk quyết định trả lại tên cũ cho 14 trường THPT từng bị gắn thêm chữ “số 2” sau khi nhập tỉnh. Tháng 9/2026, ở phường Vinh Phú (Nghệ An), chỉ hai ngày sau khi đổi tên, UBND phường đã ra quyết định mới, giữ lại tên Trường Tiểu học Hà Huy Tập 2.

Điều khiến tôi băn khoăn là: Theo hướng dẫn của Bộ Giáo dục và Đào tạo, đổi tên trường sau sắp xếp không phải yêu cầu bắt buộc, và hồ sơ, học bạ cũ vẫn nguyên giá trị pháp lý. Không ai bắt buộc, vậy mà vẫn đổi hàng loạt. Cái tên mới ấy phục vụ ai? Tôi ngờ rằng nó phục vụ bảng biểu và báo cáo nhiều hơn là lớp học. Tên trường có thể đổi trong một quyết định, nhưng nghĩa của cái tên thì nhà trường đã mất nhiều năm để vun.

Ai trả giá, ai chịu trách nhiệm?

Nói ra thì không khéo lại thành “công dân gương mẫu tự giác nộp ngân sách”… Không nói ra… thì không thể cứ suốt ngày xem phim hài mà rơi nước mắt… Cái giá của mỗi lần nhập rồi xuất cuối cùng đều được tính vào ngân sách, tức là tiền của dân.

Đến đây, câu chuyện không còn là chuyện bản đồ, mà là chuyện từng con người. Khi một quyết định hành chính bị đảo chiều, người trả giá hiếm khi là người đã ký. Đó là hiệu trưởng phải điều hành nhiều điểm trường khi công cụ quản lý chưa theo kịp; là học sinh nhớ mãi một cái tên mà người lớn đã xoá; là cán bộ cấp xã bị đặt vào thế phải “chủ động đề xuất” việc sửa một quyết định mà họ không phải người đặt ra. Bộ Nội vụ nhấn mạnh rằng đề xuất sắp xếp phải do địa phương chịu trách nhiệm toàn diện. Khi nhập, đó là chủ trương từ trên; khi sửa, trách nhiệm đi xuống. Tôi không nói đó là chủ ý; tôi nói đó là hệ quả của cách thiết kế, và một thiết kế như thế khó dạy được ai biết thận trọng trước khi quyết.

Sẽ có người nói…

Sẽ có người nói: Tinh gọn bộ máy là chủ trương lớn, đã giảm được đầu mối, và biết sửa sai chính là bản lĩnh. Tôi đồng ý về mục tiêu — bộ máy cồng kềnh là có thật — và việc Bộ trưởng công khai nêu cả chuyện xã quá rộng lẫn chuyện tên trường trước Quốc hội là điều đáng ghi nhận.

Nhưng chữ “kịp thời” cần được hiểu cho đúng. Sửa sai sau khi đã làm đại trà khác với kiểm chứng trước khi làm. Cái thứ nhất trả bằng tiền của dân để học; cái thứ hai trả bằng công nghĩ của người làm chính sách. Một nền hành chính trưởng thành nên chọn trả bằng công nghĩ. Thí điểm có đối chứng, lấy ý kiến người dân trước khi đổi tên, đo thực địa trước khi vạch ranh giới — đó không phải điều gì cao xa; đó là những gì giáo trình triết học đã dạy từ những trang đầu.

Kỷ nguyên vươn mình, hay kỷ nguyên vội?

Ông Tô Lâm đã gắn tên “kỷ nguyên vươn mình” cho giai đoạn này. Chữ “vươn” là động tác của người đã có chỗ đứng vững; vươn khi chân chưa vững thì chỉ có ngã.

Xét về phân tích, điều đang diễn ra khá rõ: chủ trương lớn được ban hành với nhịp độ rất nhanh, các cấp dưới được yêu cầu hoàn thành đúng hạn, còn thực tiễn đến sau như một thứ cần “khắc phục”. Nếu phải gọi tên, tôi gọi đó là một thất bại về phương pháp: đặt tốc độ trước kiểm chứng, đặt chỉ tiêu trước thực địa. Mục tiêu tinh gọn có thể đúng; phương pháp thì đang được sửa bằng tiền và niềm tin của người dân. Và phương pháp, xét đến cùng, là phần việc của người cầm lái. Một kỷ nguyên chỉ xứng với chữ “vươn mình” khi mỗi bước đi của nó không phải rút lại.

Đừng vội niệm

Trong truyện, kẻ bị dính chặt vào cây tre là phú ông, người tưởng phép lạ là của riêng mình. Cây tre của đất nước thì không có phú ông nào để dính thay. Kẻ dính vào đó là học trò mất tên trường, là những người phải sống trong những đơn vị “quá rộng, khó quản lý”, là đồng tiền thuế của người dân.

Đốt tre là người. Muốn nhập thì nhập cho vững; muốn tách thì tách có lý do; còn nếu chưa biết nên nhập hay nên tách, thì xin đừng vội niệm.

Nguồn tham khảo

• VnExpress, 18/10/2026, “Xã, phường quá nhỏ có thể đề xuất sáp nhập, quá rộng có thể chia tách” — https://vnexpress.net/xa-phuong-qua-nho-co-the-de-xuat-sap-nhap-qua-rong-co-the-chia-tach-5133888.html
• Dân trí, 18/10/2026, “Bộ trưởng Nội vụ giải đáp băn khoăn việc tiếp tục sáp nhập xã, phường” — https://dantri.com.vn/noi-vu/bo-truong-noi-vu-giai-dap-ban-khoan-viec-tiep-tuc-sap-nhap-xa-phuong-20261018162324593.htm
• Dân trí, 20/10/2026, “Bộ trưởng Nội vụ: ‘Không chủ trương tiếp tục sắp xếp đồng loạt xã, phường’” — https://dantri.com.vn/noi-vu/bo-truong-noi-vu-khong-chu-truong-tiep-tuc-sap-xep-dong-loat-xa-phuong-20261020161430740.htm
• Tuổi Trẻ, 19/10/2026, “Bộ trưởng Bộ Nội vụ chia sẻ lời nhắn gửi của em nhỏ xin giữ lại tên trường học sau sáp nhập” — https://tuoitre.vn/bo-truong-bo-noi-vu-chia-se-loi-nhan-gui-cua-em-nho-xin-giu-lai-ten-truong-hoc-sau-sap-nhap-10026101914013797.htm
• Tiền Phong, 19/10/2026, “Bộ trưởng Nội vụ kể chuyện cháu nhỏ mong giữ tên trường khi sáp nhập” — https://tienphong.vn/bo-truong-noi-vu-ke-chuyen-chau-nho-mong-giu-ten-truong-khi-sap-nhap-post1886615.tpo
• Tiền Phong, 29/8/2025, “Trả lại tên cho 14 trường bị trùng sau sáp nhập ở Đắk Lắk” — https://tienphong.vn/tra-lai-ten-cho-14-truong-bi-trung-sau-sap-nhap-o-dak-lak-post1773946.tpo
• Báo Nghệ An, 4/9/2026, “Trường mới nhưng tên có cần… mới?” — https://baonghean.vn/truong-moi-nhung-ten-co-can-moi-10350429.html
• Báo Gia Lai, “Trường đổi tên sau sáp nhập: Học bạ và hồ sơ học sinh có phải làm lại?” — https://baogialai.com.vn/truong-doi-ten-sau-sap-nhap-hoc-ba-va-ho-so-hoc-sinh-co-phai-lam-lai-post593979.html
• Việt Báo, 4/3/2026, “Bộ Nội vụ lên tiếng về thông tin ‘sáp nhập còn 16 tỉnh, thành phố’” — https://vietbao.vn/bo-noi-vu-len-tieng-ve-thong-tin-sap-nhap-con-16-tinh-thanh-pho-583452.html
• Báo Điện tử Đảng/VNA, Nghị quyết 60-NQ/TW ngày 12/4/2025 — https://happyvietnam.vnanet.vn/en/vietnam-unveils-administrative-overhaul-reducing-provincial-level-units-from-63-to-34/42374.html
• Vietnam Law Magazine/VNA, số liệu tiết kiệm hơn 190 nghìn tỷ đồng giai đoạn 2026–2030 — https://vietnamlawmagazine.vn/vietnam-now-has-34-provincial-level-administrative-units-74425.html