Tinh gọn: Không phải bao nhiêu, mà là có thành một chỉnh thể hay không

Bài chính luận về sáp nhập địa giới hành chính, chính quyền hai cấp và lời "sắp xếp lại giang sơn": "Tinh gọn không nên được đo đếm bằng những con số giảm đi của các đơn vị hành chính, mà phải được đánh giá bằng việc bộ máy sau khi gọt giũa có thực sự trở thành một hệ thống vững chắc, đồng bộ và phục vụ Nhân dân hay không."

Người thợ dỡ tường biết một điều mà người đứng ngoài nhìn vào thường quên: Bớt đi vài bức tường, căn nhà rộng ra, nhưng chưa chắc vững hơn. Bức tường nào chịu lực, đường điện đường nước chạy dọc theo bức tường nào, mái kèo tựa vào cột nào — những thứ ấy không hiện lên trên một bản vẽ chỉ ghi diện tích. Dỡ theo con số thì nhanh. Dỡ theo kết cấu thì phải nghĩ lâu hơn nhiều.

Tôi nghĩ đến hình ảnh ấy mỗi lần đọc các báo cáo về cuộc tinh gọn bộ máy của những năm gần đây. Từ 63 tỉnh, thành còn 34. Cấp huyện chấm dứt hoạt động. Cấp xã thu về 3.321 đơn vị. Từ ngày 1/7/2025, mô hình chính quyền địa phương hai cấp vận hành trên cả nước. Những con số ấy sạch sẽ, dễ đếm, dễ đặt cạnh nhau trong một bảng so sánh. Chính vì dễ đếm mà nó dễ khiến ta tưởng công việc đã xong.

Bài này không bàn chuyện có nên tinh gọn hay không. Một bộ máy cồng kềnh cần được gọt bớt, và điều đó ít người phản đối. Tôi bàn một câu hỏi khác: bộ máy sau khi gọt có còn là một hệ thống hay không? Tôi dùng chữ "thất bại" ở đây theo nghĩa hẹp và có chủ ý: không phải bộ máy ngừng chạy, mà là công cuộc ấy chưa dựng nên được một hệ thống theo đúng ba nghĩa mà chữ "hệ thống" đòi hỏi.

Ba chữ cần phân biệt

Trong tiếng Việt, ba chữ chỉnh thể, tổng thể và toàn thể thường được dùng lẫn lộn. Tôi xin tách ra để mượn làm thước đo.

Chỉnh thể là các bộ phận ăn khớp với nhau như một cơ thể: Cắt bỏ một khớp thì phải có khớp khác đảm nhiệm, thẩm quyền đi đâu thì nguồn lực và con người đi đó. Tổng thể là cái nhìn bao quát từ đầu: Bức tranh cuối cùng phải được vẽ trước khi cầm bút, không phải vừa làm vừa chắp. Toàn thể là không bỏ sót một thành phần nào của đời sống: Người dân, cán bộ, và cả những thứ không có trong bảng số liệu như tên đất, ký ức, tập quán.

Một cuộc tinh gọn chỉ đáng gọi là thành công khi vượt qua cả ba phép thử. Nay xét lần lượt.

Phép thử thứ nhất: Chỉnh thể

Cấp huyện, dù còn nhiều điều để phàn nàn, từng là một khớp nối: Tỉnh nhìn xuống xã qua huyện, xã nhìn lên tỉnh qua huyện. Bỏ khớp ấy là một quyết định có thể bênh vực được. Nhưng bỏ một khớp mà chưa dựng xong khớp thay thế thì cơ thể sẽ đau ở chỗ khác.

Chính các đánh giá công khai sau một năm vận hành đã chỉ ra điều này. Một bài phân tích trên Tạp chí Tòa án ghi nhận hệ thống thể chế chưa thật đồng bộ: Nhiều lĩnh vực đã được phân cấp nhưng văn bản hướng dẫn chưa đầy đủ, thẩm quyền được giao mà chưa kèm nguồn lực và điều kiện thực hiện. Cũng theo đánh giá nêu tại hội nghị mà bài ấy dẫn lại, chỉ khoảng 53% cán bộ cấp tỉnh và khoảng 30% cán bộ cấp xã đáp ứng đầy đủ yêu cầu nhiệm vụ trong điều kiện mới. Bài viết cảnh báo hai nguy cơ nếu giữ lối điều hành cũ: Cấp trên không nắm sát cơ sở, hoặc cấp dưới phải xin ý kiến quá nhiều nên mất tính chủ động.

Còn lời của Phó Thủ tướng Phạm Thị Thanh Trà, theo báo Dân trí ngày 1/7/2026, thì đi thẳng vào cốt lõi: Hiệu quả của mô hình hai cấp phụ thuộc trước hết vào chất lượng chính quyền cấp xã, đội ngũ cán bộ và năng lực quản trị số dựa trên dữ liệu. Nói cách khác, ba thứ quyết định thành bại lại chính là ba thứ không nằm trong con số 63 hay 34. Cấp xã, nơi nhận một khối lượng công việc rất lớn sau phân cấp, đang gánh phần chuyển giao mà cấp huyện để lại. Đó là một cơ thể vừa cắt bớt một khớp mà chưa kịp luyện cho các khớp còn lại đủ sức.

Một người đọc Đạo Đức Kinh có thể nhớ đến câu ở chương 60: "治大國若烹小鮮" (trị đại quốc nhược phanh tiểu tiên) — cai trị nước lớn như nấu cá nhỏ. Cách đọc phổ biến hiểu rằng cá nhỏ mà khuấy đảo liên tục thì nát. Tôi không dám dùng câu ấy để kết luận rằng đại cải cách là sai, vì lời đó của Lão Tử thuộc một tầng tư tưởng và một hoàn cảnh rất khác. Tôi chỉ mượn để nhắc một điều: Khi động vào cả một hệ thống lớn, tốc độ không thay được sự cẩn trọng về kết cấu.

Phép thử thứ hai: Tổng thể

Một bức tranh tổng thể phải có khung. Điều người dân chờ đợi ở một cuộc sắp xếp lớn là được biết: Xong rồi thì hình hài cuối cùng sẽ ra sao, để sống và làm ăn theo đó.

Nhưng theo báo chí trong nước, sau đợt sáp nhập tháng 7/2025, người đứng đầu Bộ Nội vụ từng khẳng định chưa có chủ trương tiếp tục sáp nhập các tỉnh, thành hay đơn vị cấp xã. Đến đầu tháng 7/2026, Phó Thủ tướng lại cho biết còn 705 đơn vị hành chính cấp xã chưa đạt tiêu chuẩn, cần nghiên cứu để tiếp tục sắp xếp và hoàn thành dứt điểm trong năm 2026; đồng thời địa phương được đề nghị hình thành thêm các đơn vị cấp xã "đặc biệt" hay đặc khu mang tính hạt nhân. Tôi không coi đó là mâu thuẫn tuyệt đối: thời điểm khác, đối tượng khác, và điều chỉnh sau khi thực tiễn lên tiếng là chuyện bình thường. Nhưng một người dân đọc hai thông điệp ấy có quyền hỏi: Vậy đây là một bản thiết kế đã hoàn chỉnh, hay một công trình đang vừa xây vừa sửa?

Sự nghi ngại này không nhỏ. Người ta bỏ vốn, cưới hỏi, mua đất, dựng nhà trên một địa chỉ hành chính; doanh nghiệp đăng ký, học sinh đăng ký, tất cả cần một nền ổn định. Bộ máy nào đổi mãi khung thì bản thân sự đổi mãi ấy đã là một chi phí, và không có dòng nào trong báo cáo thống kê ghi khoản này.

Phép thử thứ ba: Toàn thể

Đây là phép thử dễ bị bỏ qua nhất, vì thứ cần đo không nằm trong bảng.

Một cán bộ xã ngồi trước màn hình, cùng lúc phải xử lý hồ sơ của những lĩnh vực trước đây chia cho nhiều người ở nhiều cấp: ta thấy được công việc ấy. Nhưng ta khó thấy hơn một người dân ở vùng xa lần đầu nhận ra địa chỉ trên giấy tờ của mình đã đổi, tên xã, tên huyện, có nơi cả tên tỉnh mà ông bà mình gọi hàng trăm năm đã khép lại trong hành chính. Ta cũng khó thấy nỗi băn khoăn của người vốn tin vào đường dây quen thuộc "xin ai, hỏi ai" nay phải làm quen từ đầu.

Khổng Tử nói trong Luận Ngữ, thiên Tử Lộ (子路): "名不正，則言不順；言不順，則事不成" — danh không chính thì lời không thuận, lời không thuận thì việc không thành. Ông bàn về việc người giữ chức phận phải đặt tên đúng với thực. Tôi xin mượn ý ấy với tinh thần cộng hưởng chứ không đồng nhất: tên gọi của một vùng đất không chỉ là nhãn hành chính mà là nơi neo giữ ký ức chung. Một cuộc sắp xếp chỉ đếm số đơn vị sẽ coi đó là chi tiết. Một cuộc sắp xếp toàn thể phải coi đó là một phần của bài toán.

Câu hỏi thước đo vì thế không phải "còn bao nhiêu đầu mối" mà là: Người dân ở nơi xa nhất, yếu thế nhất, nhìn vào đời sống hằng ngày của mình, thấy điều gì đã thực sự thay đổi?

Từ hệ thống đến con người

Bàn đến đây, có người sẽ hỏi: Sao không chỉ thẳng vào chính sách, lại nhắc đến con người và tên đất? Vì hệ thống nào rốt cuộc cũng được vận hành bằng con người. Đại Học (大學) nói đến trình tự "修身、齊家、治國、平天下" — tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ — và tôi hiểu đó là một lời nhắc về gốc: Cái lớn chỉ vững khi cái nhỏ nơi người đứng trong đó vững. Bộ máy tinh gọn không tự thành tinh. Nó chỉ tinh khi người giữ chức trách hiểu rõ mình chịu trách nhiệm về điều gì, làm được điều gì, và dám nói khi điều ấy không làm nổi. Con số về cán bộ đủ năng lực mà ta vừa thấy ở trên chính là chỗ tu thân gặp thể chế: Tu thân ở đây có nghĩa là học nghề, rèn năng lực, giữ liêm chính, và một hệ thống nghiêm túc phải cho người ta thời gian, nguồn lực và điều kiện để làm việc đó.

Chữ "giang sơn" và giới hạn của lời lớn

Bây giờ nói đến cụm từ đã thành khẩu hiệu. Ngày 30/6/2025, tại lễ công bố nghị quyết của Quốc hội về sáp nhập các địa phương, Tổng Bí thư Tô Lâm gọi việc này là "sắp xếp lại giang sơn", một quyết định chiến lược mang tầm vóc lịch sử.

Tôi hiểu người nói muốn truyền đi khí thế và quyết tâm, và quyết tâm ấy không phải điều đáng trách. Điều tôi muốn phân biệt là hai chữ hùng ngôn và lộng ngôn: hùng ngôn là lời lớn đi cùng việc lớn và có sức nặng của việc; lộng ngôn là lời lớn chạy trước việc, để lại một khoảng trống phải bù bằng hy vọng.

"Giang sơn" trong lịch sử ta là chữ để gọi cả đất nước như một di sản do tổ tiên gây dựng và con cháu phải giữ, ở bậc thiêng liêng nhất của ngôn ngữ chính trị. Còn "sắp xếp" là động từ của người dọn nhà, xếp lại bàn ghế cho gọn. Hai chữ đặt cạnh nhau tạo ra một sức căng: tầm vóc của di sản ghép với động tác của việc hành chính. Sức căng ấy có thể là chủ ý, để nhấn mạnh tầm quan trọng. Nhưng nó có một cái giá: Lời càng lớn thì thước đo người nghe đem ra đo càng cao. Khi đo, họ không hỏi "đã bớt bao nhiêu đơn vị" mà hỏi "giang sơn có thực sự được sắp lại cho vững hơn không", và câu hỏi ấy đòi một chỉnh thể, một tổng thể, một toàn thể, đúng ba phép thử ở trên. Khi thực tế chưa đáp ứng, khoảng cách giữa lời và việc thành mối hoài nghi, và hoài nghi thì tốn nhiều công sức để dỡ hơn bất cứ bức tường nào.

Vì vậy tôi cho rằng: Một cuộc cải cách nghiêm túc nên dùng ngôn ngữ nhỏ hơn việc làm của nó, để cuối cùng việc làm lớn hơn lời hứa. Khiêm tốn ở chữ nghĩa là cách giữ uy tín lâu dài nhất cho người chủ trương.

Điều công bằng cần nói

Bài phê bình nào cũng cần nói ra phần mình chưa thấy hết. Người bênh vực cuộc cải cách sẽ nói, và có lý do để nói, rằng bộ máy nhiều tầng vốn sinh ra chồng chéo, chậm và tốn kém; rằng bớt một cấp trung gian rút ngắn đường đi của thủ tục; rằng theo Phó Thủ tướng, chính quyền cấp tỉnh đã thực hiện tới 1.382 nhiệm vụ được phân cấp, phân quyền sau một năm, tức là quyền lực đã thực sự dịch chuyển xuống gần dân. Họ cũng sẽ nói rằng một năm là quá ngắn để kết luận; rằng giai đoạn chuyển tiếp nào cũng có ma sát; rằng việc chính quyền tự tổ chức sơ kết, công khai nêu hạn chế và nhận thấy cần điều chỉnh là dấu hiệu của một cơ chế biết tự sửa chứ không phải của một thất bại.

Tôi thấy những lập luận ấy đáng nghe, và chúng đặt ra một điểm mà bài này chưa thể khép: nếu quả là giai đoạn chuyển tiếp thì kết luận cuối cùng còn tùy vào những gì xảy ra ở năm thứ hai, thứ ba. Nhưng chính vì thế, phép thử chỉnh thể, tổng thể và toàn thể càng cần được đặt ra sớm: nó không chờ đến lúc hệ thống hỏng mới dùng, mà là cái để biết mình đang đi theo hướng nào.

Trở lại ngôi nhà

Tôi trở lại người thợ dỡ tường. Anh ta không sai khi dỡ. Nhà cũ có những bức tường thừa, và người ở trong đó đã chịu bí bách quá lâu. Điều anh ta phải trả lời không phải là dỡ được bao nhiêu bức, mà là sau khi dỡ, mái có còn được đỡ, đường nước có còn chảy, và người già, trẻ nhỏ trong nhà có thấy mình được che chở hơn hay không.

Một bộ máy tinh gọn chỉ thật sự tinh gọn khi người dân đứng ở ngưỡng cửa ngôi nhà ấy thấy rằng nó rộng ra để chứa họ nhiều hơn, chứ không chỉ là một căn nhà nhìn từ bản vẽ thấy gọn. Con số nhỏ đi, thứ ấy chưa đủ. Con số nhỏ đi mà mái vẫn kín, nước vẫn chảy, người vẫn được che, ấy mới là tinh gọn.