Còn tìm đâu ra người giỏi hơn anh?

10/3/2026 4:51:34 PM | 665

Việc lớn tìm người giỏi nhất để giao: Ai tìm, tìm ở đâu, và ai nói đó là người giỏi nhất?

Hàn Dũ đời Đường mở bài Mã thuyết (馬說) bằng hai vế mà đến nay vẫn chưa cũ: 世有伯樂,然後有千里馬。千里馬常有,而伯樂不常有 — Thế hữu Bá Nhạc, nhiên hậu hữu thiên lý mã. Thiên lý mã thường hữu, nhi Bá Nhạc bất thường hữu. Có Bá Nhạc rồi mới có ngựa thiên lý. Ngựa thiên lý thì thường có, Bá Nhạc mới là thứ không thường có. Phần còn lại của bài là nỗi đau của những con ngựa quý bị nhốt chung với ngựa thường, sức không có chỗ dùng, rồi chết mà không ai biết.

Tôi nhớ đến hình ảnh ấy khi đọc bài báo đưa tin buổi làm việc sáng 1/10 của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm với Ban Chính sách, chiến lược Trung ương về việc phát huy sức mạnh của các viện hàn lâm và viện nghiên cứu trong tham mưu chiến lược. Tựa bài đã gói lại tinh thần buổi làm việc: "Việc lớn tìm người giỏi nhất để giao." Ông yêu cầu huy động nhân tài một cách linh hoạt, không bó hẹp trong biên chế.

Tinh thần ấy có điểm đáng ghi nhận. Nhưng đọc xong, tôi vẫn băn khoăn, và băn khoăn ấy gom lại thành một câu hỏi mà bài báo không trả lời: người tài làm sao gặp được người quyết định, ai tìm ai, tìm bằng cách nào, và cơ sở nào để nói đây là "người giỏi nhất"? Xin nói rõ ngay: nhan đề bài là một câu hỏi tu từ của người viết, không phải lời ông Tô Lâm. Nó dùng để thử một logic ngầm mà chỉ thị chưa nói ra, và đối tượng của phép thử là cách hệ thống chọn người, không phải riêng một cá nhân nào.

Điều đáng ghi nhận, và điều còn bỏ ngỏ

Theo bài báo, các cơ quan có thể dùng nhóm nghiên cứu liên ngành, nhóm phản ứng nhanh, chuyên gia kiêm nhiệm, biệt phái có thời hạn, và trao đổi nhân lực giữa cơ quan tham mưu với cơ quan nghiên cứu. Chuyên gia Việt Nam ở nước ngoài và chuyên gia quốc tế được kết nối bằng nhiệm vụ cụ thể. Nhà khoa học trẻ cần được mạnh dạn giao việc, trao quyền, hỗ trợ ban đầu. Ông cũng nhận định tiềm lực nghiên cứu của đất nước lớn nhưng chưa được tổ chức thành sức mạnh chung.

Đây là chẩn đoán trúng. Biên chế là một cái chuồng, và ai từng làm việc trong hệ thống đều biết nhiều con ngựa tốt nằm ngoài cái chuồng ấy. Mở cửa cho họ vào làm việc theo nhiệm vụ là hướng đi hợp lý.

Chỗ tôi dừng lại là ba chữ trong câu then chốt: tìm, giỏi nhất, giao. Tìm thì ai là người đi tìm? Giỏi nhất thì ai nói ai là giỏi nhất, so với ai, theo thước đo nào? Giao thì ai là người giao, và người được giao có quyền gì ngoài việc nhận? Cả ba động từ đều đặt người quyết định ở vị trí chủ động, còn người tài ở vị trí được tìm, được xét, được giao. Cấu trúc ấy không sai, nhưng nó chưa nói gì về cách người được tìm có thể được thấy.

Có thêm một sự căng thẳng nhỏ. Ban Chính sách, chiến lược Trung ương chịu trách nhiệm xác định vấn đề, đặt yêu cầu nghiên cứu, tích hợp luận cứ và xây dựng phương án tham mưu; hai viện hàn lâm được kỳ vọng nghiên cứu sâu, phản biện và chủ động cảnh báo vấn đề mới thay vì chờ đặt hàng. Một bên là yêu cầu chủ động cảnh báo, không chờ đặt hàng; bên kia là chuỗi mà khâu đầu tiên, tức việc đặt câu hỏi, nằm gọn ở trung tâm. Nhưng người giỏi nhất thường là người đặt được câu hỏi khác, câu hỏi mà trung tâm chưa nghĩ tới. Nếu chỉ có đường đi từ trên xuống, phản biện và cảnh báo sớm khó có chỗ đứng, dù văn bản khuyến khích đến đâu.

"Cử nhĩ sở tri" và cái bẫy của sự quen biết

Luận Ngữ, thiên Tử Lộ (子路), chương 2, có một đoạn đối thoại về đúng vấn đề này. Trọng Cung làm quan tể họ Quý, hỏi cách làm chính trị. Khổng Tử dặn: "Tiên hữu ti, xá tiểu quá, cử hiền tài" (先有司,赦小過,舉賢才). Trọng Cung hỏi lại, và đây mới là câu đáng chú ý: "Yên tri hiền tài nhi cử chi?" — làm sao biết ai là hiền tài mà đề cử? Khổng Tử đáp: 舉爾所知。爾所不知,人其舍諸?— "Cử nhĩ sở tri. Nhĩ sở bất tri, nhân kỳ xả chư?" Hãy đề cử người mình biết; còn người mình không biết, lẽ nào người khác lại bỏ sót?

Theo cách đọc của tôi, lời đáp ấy có hai vế và vế sau mới là cơ chế. Vế đầu giao cho người quyết định bổn phận cử người mình biết. Vế sau nói rằng nhiều người khác cũng đang cử, nhiều con mắt cùng nhìn, nên người tài không bị bỏ sót vì một con mắt nhìn lệch. Khi vế sau mất đi, chỉ còn một cửa ải duy nhất là người quyết định, thì "cử người mình biết" co lại thành "cử người quen".

Còn một thất bại ở phía ngược lại, cũng do Luận Ngữ ghi: thiên Vệ Linh Công, Khổng Tử chê Tang Văn Trọng là kẻ "thiết vị" (竊位), ăn cắp ngôi vị, vì biết Liễu Hạ Huệ hiền mà không đề bạt. Biết người tài mà không dùng là một cách làm hỏng việc. Nhưng thời nay còn một cách khác, ngược lại: dùng người không phải vì tài, rồi khi người ấy đổ vỡ thì không ai phải chịu trách nhiệm. Phần sau của bài sẽ nói tới.

Khi lòng tin thay thế năng lực: Cùng quê, bộ sậu, "tập đoàn"

Nếu hỏi dư luận ai tìm ai, bằng cách nào, theo cơ sở nào, tôi e câu trả lời sẽ quen đến mức nhàm: thứ nhất phải cùng quê, thứ hai phải cùng bộ sậu, thứ ba phải cùng "tập đoàn". Tôi đưa ba điều này như một cách nói mỉa mai đang lưu hành trong dân gian, không phải kết luận về bất kỳ trường hợp cụ thể nào. Nhưng một lời mỉa mai lan rộng được là vì nó chạm vào một cơ chế có thật, và cơ chế ấy có thể phân tích bình tĩnh.

Người quyết định phải chọn trong điều kiện thiếu thông tin. Năng lực thật của một người rất khó đo, nhất là khi tiêu chí không công khai, quy trình không minh bạch, kết quả sau bổ nhiệm không ai kiểm. Khi năng lực không đo được, người ta quay sang thứ rẻ hơn để đo là lòng tin, và lòng tin rẻ nhất đến từ ba nguồn. Cùng quê thì quen biết từ trước, hiểu gốc gác, có sẵn một lớp tình cảm; tình đồng hương vốn đẹp, nhưng khi thành tiêu chí chọn người thì "nhất quận nhì huyện" thành chuyện quen tai, còn người tài ở một vùng quê không có "người nhà" trên cao thì đi đâu, gặp ai? Cùng bộ sậu thì từng làm việc chung, "dùng quen tay", quen cả cách im lặng với nhau. Cùng "tập đoàn", theo nghĩa nhóm lợi ích, thì cùng chung được mất nên coi như chắc chắn không phản; người tiến cử và người được tiến cử, người ra quyết định và người hưởng lợi từ quyết định, nhiều khi đứng trong cùng một vòng tròn.

Mỗi thứ đều có mặt hợp lý, vì không ai chối được rằng làm việc lớn cần tin nhau. Cái hại bắt đầu khi lòng tin thay thế năng lực thay vì bổ sung cho năng lực. Khi lòng tin được dựng trên quan hệ vùng miền hay phe nhóm thay vì năng lực khách quan, thì "người giỏi nhất" trong mắt người chọn thực chất chỉ còn là người trung thành nhất và an toàn nhất cho nhóm. Tiêu chí chọn người đã âm thầm đổi từ "giỏi việc" sang "an toàn cho người chọn". Cũng chính vì vậy, những người thực sự giỏi mà độc lập, không thuộc vùng an toàn ấy, thường bị loại ra từ vòng đầu tiên, không phải vì họ kém mà vì họ khó đoán.

Bài báo cũng nhắc, hợp lý, rằng việc mở rộng hợp tác phải đi cùng yêu cầu bảo vệ dữ liệu, bí mật và lợi ích quốc gia. Tôi không nghi ngờ yêu cầu ấy. Nhưng đây cũng là loại lý do dễ khiến vòng chọn người khép lại nhất, vì lý do bảo mật có thể giải thích cho mọi sự không công khai. Muốn bảo mật mà không biến thành vòng kín, cần tách bạch cái gì phải giữ kín (dữ liệu, nội dung nghiên cứu) với cái gì phải công khai (tiêu chí, quy trình, người chịu trách nhiệm chọn).

Ai tìm ai: Bài toán đảo ngược

Người tài thật thường không biết gõ cửa. Họ bận làm việc, hoặc ngại, hoặc không có cửa nào để gõ. Nếu cơ chế chỉ mở cho người "chủ động tiếp cận", hệ thống sẽ dần lọc ra người giỏi tiếp cận chứ không phải người giỏi việc, và sự chọn lọc ngược ấy tự củng cố: người tiếp cận giỏi được bổ nhiệm, rồi lại ưa chuộng người cùng kiểu.

Còn nếu để người quyết định tự đi tìm, ta sẽ nhận về những người nằm trong tầm nhìn của họ, tức vòng quen biết. Hai đường khác nhau nhưng dẫn đến cùng một chỗ, nếu thiếu một thứ ở giữa là một kênh công khai nơi năng lực nhìn thấy được và so sánh được. Ý "kết nối bằng nhiệm vụ cụ thể" trong bài báo, nếu thực hiện đúng, có thể là mầm của kênh ấy. Một nhiệm vụ được công bố rõ yêu cầu, thời hạn, sản phẩm đầu ra thì ai có năng lực cũng có thể nhìn vào và tự xem mình có làm được không. Một nhiệm vụ chỉ được "giao" qua điện thoại thì chỉ những người đã có số điện thoại mới nhận được.

Nghịch lý logic của chỉ thị

Đến đây, xin đặt chỉ thị "tìm người giỏi nhất để giao việc lớn" vào một phép thử logic đơn giản. Trong một hệ thống mà chức vụ thường được ngầm coi là thước đo của năng lực, ghế càng cao thì người càng giỏi, người đang nắm những vị trí cao nhất đương nhiên được hệ thống ấy xem là giỏi nhất. Hiện nay, người ra chỉ thị đang giữ cả hai chiếc ghế cao nhất.

Nếu cách nghĩ đó đúng, chỉ thị sẽ vấp phải một bức tường logic: làm sao tìm ra một người giỏi hơn chính người đang ra lệnh tìm? Câu hỏi "tìm đâu ra người giỏi hơn mình" khi ấy có đáp án dựng sẵn ngay trong phòng họp, và ta chỉ còn biết hỏi tiếp: còn tìm đâu ra người giỏi hơn anh? Còn nếu thực sự tìm thấy một người giỏi hơn, nhất là người nằm ngoài tầm kiểm soát, không cùng "vùng an toàn", thì người ấy sẽ được dung nạp hay sẽ bị coi là mối đe dọa? Câu trả lời cho câu hỏi này mới là phép thử thật của một chỉ thị tìm người giỏi nhất.

Nỗi lo ở đây có thể nói thẳng như sau. Không ít người e rằng "việc lớn tìm người giỏi nhất" sẽ chỉ là cách diễn đạt hoa mỹ cho một quy trình khác: hãy tìm trong số những người chúng tôi đã tin, những người sẽ không đặt câu hỏi ngược lại chúng tôi. Tôi nhấn mạnh đó là mối lo chứ không phải kết luận. Nhưng nếu người ra quyết định không thực sự muốn tìm người giỏi hơn mình, hoặc không chấp nhận sự tồn tại của những bộ óc độc lập, thì mọi viện hàn lâm, mọi nhóm phản ứng nhanh, suy cho cùng cũng chỉ là công cụ để hợp thức hóa những quyết định đã định sẵn từ trước. Đó là lúc cả chiếc bàn tham mưu trở thành sân khấu.

Có người sẽ đáp rằng chức vụ cao không đồng nghĩa với việc tự cho mình là giỏi nhất, và chính chỉ thị này là bằng chứng rằng người đứng đầu thừa nhận cần thêm người giỏi từ bên ngoài. Lập luận ấy có lý, và đó chính là chỗ bài này đồng ý. Điều bài này muốn hỏi là: lời thừa nhận ấy sẽ được bảo đảm bằng cơ chế nào, để nó không phụ thuộc vào thiện chí của từng người, và không chỉ hiện ra trong diễn văn?

Chức vụ chỉ cho biết một người được giao quyền, không cho biết người ấy giỏi nhất. Khoảng cách giữa hai điều ấy chính là lý do ta cần trường đua công khai, cần phản biện, cần người dám nói điều khó nghe. Trở lại Hàn Dũ: nếu người cầm cương tự thấy mình đã là con ngựa giỏi nhất, thì cả triều đình sẽ không còn một Bá Nhạc nào, vì Bá Nhạc là người biết nhìn ra kẻ giỏi hơn mình.

Lớp men trên thanh gỗ mục

Nếu người ta chọn bằng lòng tin và hồ sơ, thì sớm muộn cũng xuất hiện một loại "người giỏi nhất" rất đặc biệt: giỏi nhất ở những thứ dễ phô ra và dễ làm giả. Dư luận từ lâu đã mỉa mai rằng nhiều quan chức bây giờ chỉ giỏi bốn việc. Một là nói lời hoa mỹ, sáo rỗng, câu nào cũng đúng, đoạn nào cũng vang, đọc xong không biết ai phải làm gì, trước ngày nào, và nếu không làm thì ai chịu. Hai là dựng những hình ảnh giản dị, từ bữa cơm đạm bạc, chiếc áo cũ đến cảnh xuống thăm dân đúng lúc có máy quay. Ba là kể chuyện hy sinh đời sống riêng tư, nào "quên mình vì việc nước", nào "không có thời gian cho gia đình", đến mức sự hy sinh thành một tấm huy chương tự đeo, giả tạo như một vở diễn. Bốn là chạy án, chạy trách nhiệm, chạy sao cho mọi thứ đổ vỡ rồi mà mình vẫn đứng ngoài. Thêm vào đó là một tấm hồ sơ dày bằng cấp, thạc sĩ, tiến sĩ, cao cấp lý luận, nhiều đến mức người ta phải tự hỏi họ lấy đâu ra thời gian làm việc.

Cần nói công bằng: có rất nhiều người làm việc tử tế, giản dị thật, tận tụy thật, và có những tấm bằng được lấy bằng mồ hôi thật. Vấn đề không nằm ở từng người mà nằm ở cơ chế. Khi tiêu chí chọn người là những thứ đo được dễ dàng, như bằng cấp, bài phát biểu, hình ảnh, thì chính những thứ ấy trở thành thứ người ta đầu tư để có, và những thứ khó đo hơn nhưng quan trọng hơn, như năng lực thật, can đảm nói điều trái tai, liêm sỉ khi sai phạm, thì chẳng ai thưởng. Hệ thống ấy chọn ra những người giỏi nhất về vỏ ngoài, rồi lại ngạc nhiên vì ruột bên trong.

Hình ảnh hợp nhất là một thanh gỗ mục được phết sơn, tráng men. Nhìn từ xa, nước bóng, màu đẹp, hợp để treo lên cho thiên hạ xem. Nhưng đặt lên nó một việc lớn, tức đặt lên nó sức nặng thật, thì nó gãy. Luận Ngữ, thiên Công Dã Tràng, Khổng Tử nhắc đến đúng cảnh này: 朽木不可雕也 — "Hủ mộc bất khả điêu dã", gỗ mục không thể chạm khắc. Cũng Luận Ngữ, thiên Học Nhi, ngài cảnh báo: 巧言令色,鮮矣仁 — "Xảo ngôn lệnh sắc, tiển hĩ nhân", lời khéo, sắc mặt đẹp thì ít có lòng nhân. Hai ngàn năm trước, người xưa đã biết rằng lời hay và vẻ ngoài đẹp là thứ rẻ nhất để làm ra, và vì thế là thứ ít đáng tin nhất để dựa vào khi chọn người.

Đặt vào chỉ thị "tìm người giỏi nhất để giao việc lớn", điều này làm câu hỏi ở nhan đề thêm nặng. Nếu thước đo vẫn là lớp men, thì người giỏi nhất được tìm ra sẽ là người tráng men giỏi nhất. Còn người giỏi thật, vốn bận làm việc nên không có thời gian đánh bóng, không biết nói hoa mỹ, không có sẵn bằng cấp để trình, lại càng bị bỏ lại ngoài cánh cửa. Muốn biết một thanh gỗ có mục hay không thì đừng nhìn lớp sơn, hãy cho nó chịu lực trước mắt mọi người.

Giao rồi, ai chịu trách nhiệm?

Có một nửa khác của câu chuyện mà chủ trương tìm người tài chưa chạm tới: sau khi giao việc thì sao?

Ai cũng từng thấy cảnh này: lúc được tiến cử vào chức vụ, hồ sơ lý lịch trong sạch, sức khỏe tốt, đủ điều kiện mọi bề. Đến khi bị điều tra, vụ việc đổ vỡ, thì bỗng nhiên bệnh hiểm nghèo, hoặc phát hiện có vấn đề về tâm thần, để được xem xét hoãn, miễn, giảm. Có thể có những trường hợp bệnh thật, và pháp luật phải xử lý nhân đạo, điều đó không bàn cãi. Nhưng khi hiện tượng hưởng quyền thì khỏe mạnh minh mẫn, đến lúc chịu trách nhiệm thì ốm đau bất thường lặp lại đủ nhiều để thành đề tài bàn tán của dư luận, thì đó không còn là chuyện sức khỏe. Đó là chuyện liêm sỉ và bản lĩnh. Sao mà quan chức bây giờ hèn thế! Người xưa có thể sai, có thể bại, nhưng kẻ sĩ dám làm dám chịu, dám nhận tội trước thiên hạ mới giữ được chút phẩm cách cuối cùng. Còn tìm cách trốn trách nhiệm sau tấm giấy bệnh án thì làm sao còn xứng chữ Trọng Đức?

Chuyện này nối thẳng với nhan đề của bài. Một hệ thống mà người được coi là "giỏi nhất" để giao việc lớn, nhưng khi sai phạm lại có thể dùng lý do sức khỏe để né tránh trách nhiệm, thì đó không phải là trọng dụng nhân tài mà là dung túng cho đặc quyền. Người giỏi thực sự phải là người dám làm, dám chịu, chứ không phải người giỏi trong việc tìm lối thoát. Và nếu người giỏi nhất của hệ thống lại là người giỏi nhất trong việc thoát thân, thì câu hỏi "còn tìm đâu ra người giỏi hơn anh" sẽ mang một nghĩa cay đắng hơn nhiều.

Chuyện ấy cũng liên quan trực tiếp đến cách chọn người. Một hệ thống mà người được chọn sa ngã có thể thoát nhẹ, còn người đã tiến cử họ không phải trả giá gì, thì tiến cử sẽ mãi là việc có lợi mà không có hại. Đó là đất tốt nhất cho tệ chạy chức, chạy quyền, chạy án, và nó ngầm dạy người tài thật một bài học tệ hại: muốn vào được thì phải có người đỡ, mà đã có người đỡ thì chưa chắc phải chịu trách nhiệm. Nhân Quả không chỉ là chuyện của cõi tâm linh, nó còn là quy luật của quyền lực: hưởng quyền thì phải nhận trách nhiệm, gieo nhân tiến cử thì phải nhận quả của người mình tiến cử.

Bảy câu hỏi cho chỉ thị

Lời hiệu triệu, dù chân thành, không đủ để giải bài toán này. Nếu mọi thứ tùy vào bản lĩnh và lòng vị công của từng người đứng đầu, ta lại rơi vào cái bẫy cũ là trông chờ một Bá Nhạc. Bản lĩnh cá nhân là điều kiện cần, nhưng cơ chế mới là phần ta có thể đòi hỏi cụ thể. Tôi xin nêu bảy câu hỏi mà việc thực hiện chỉ thị này nên trả lời được bằng văn bản:

Mỗi nhiệm vụ cần loại năng lực gì, và điều đó có được công bố trước khi chọn không?
Ai được đề cử chuyên gia, nhà khoa học trẻ, chuyên gia ngoài biên chế, và người đề cử có chịu trách nhiệm không? Nhiều đầu mối, có tên, có hậu kiểm, đó là tinh thần của "nhân kỳ xả chư".
Có so sánh công khai giữa nhiều ứng viên không, hay chỉ có một cái tên đã định sẵn?
"Giỏi nhất" được đo bằng gì: công trình, kết quả thực tế, phản biện của đồng nghiệp, hay chỉ bằng cấp, bài phát biểu, hình ảnh và sự giới thiệu, tức những thứ dễ tráng men nhất?
Quan hệ giữa người chọn và người được chọn (quê quán, đồng nghiệp cũ, lợi ích) có được kê khai và né tránh khi cần không? Không cấm tình thân, chỉ không để tình thân quyết định một mình.
Kết quả sau khi giao việc có được đánh giá và công bố không? Khi người được giao sa ngã, người tiến cử có phải giải trình không, và việc xin hoãn, miễn vì lý do sức khỏe có được giám định độc lập, công khai kết luận không?
Người giỏi nhất sẽ nói điều khó nghe. Họ có được bảo vệ khi làm vậy không? Nếu không, ta sẽ nhận về những người giỏi nhất trong việc nói điều dễ nghe.

Kết: Trường đua và con ngựa

Trở lại con ngựa của Hàn Dũ. Cả bài Mã thuyết chỉ có một nỗi đau: ngựa tốt chết dần trong chuồng vì không gặp người biết nhìn. Một đất nước có nên mãi đặt vận mệnh người tài vào chuyện có Bá Nhạc đi ngang qua hay không? "Việc lớn tìm người giỏi nhất để giao" là một ý tưởng đúng hướng. Nhưng việc lớn đến đâu thì cách chọn người cũng cần lớn đến đó, không thể chỉ nằm trong thiện chí của người cầm cương.

Thay vì mong chờ một người tinh mắt, ta có thể làm việc khiêm tốn hơn, khó hơn và bền hơn là xây một trường đua, nơi mọi con ngựa chạy trước mắt nhiều người, tiêu chí viết sẵn trên bảng, kết quả ai cũng thấy, người chọn và người được chọn đều phải chịu trách nhiệm trước kết quả ấy. Khi trường đua đủ rộng và đủ sáng, ngựa thiên lý khỏi cần chờ Bá Nhạc. Và người quyết định, dù quê ở đâu, thuộc nhóm nào, cũng không còn phải một mình gánh câu hỏi "tìm đâu ra người giỏi hơn mình". Câu trả lời lúc ấy sẽ hiện ra ngay trên đường đua, trước mắt mọi người.

Người xưa nói Kính Thiên, Trọng Đức. Kính Trời là kính cái lẽ công bằng; trọng Đức là trọng người có đức có tài, dù người ấy không cùng quê, không cùng phe, không cùng lợi ích. Khi nào việc chọn người còn nhìn vào những thứ "cùng" ấy, khi đó nguyên khí quốc gia còn bị bào mòn trong im lặng.