Một phòng học, một cuốn sách, một câu tiếng Việt cho tử tế

Hãy hình dung một căn phòng học sáng sủa, sạch sẽ, bốn mươi bộ bàn ghế còn thơm mùi gỗ mới. Trên mỗi bàn là một cuốn sách giáo khoa chưa quăn góc. Không đứa trẻ nào trong phòng ấy phải ngửa tay xin bố mẹ tiền mua sách.

Xin giữ căn phòng ấy trong đầu, rồi nhìn sang một con số khác.

Ngày 27/10/2025, Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án “Đưa tiếng Anh thành ngôn ngữ thứ hai trong trường học giai đoạn 2025–2035, tầm nhìn đến năm 2045” (Quyết định 2371/QĐ-TTg). Các địa phương đang lần lượt cụ thể hóa. Riêng Hà Nội, trong Kế hoạch 259/KH-UBND ngày 6/7/2026, dự kiến khoảng 4.500 tỷ đồng cho giai đoạn đến năm 2035, huy động từ ngân sách, các chương trình và đề án liên quan, cùng xã hội hóa. Đó mới chỉ là một thành phố. Xin làm tròn thành 5.000 tỷ đồng cho dễ tính, rồi hỏi một câu giản dị: Nếu số tiền ấy đi theo một con đường khác, nó mua được gì?

Trước khi tính, cần nói rõ điều bài viết này không bàn. Học một ngoại ngữ là điều tốt, và tiếng Anh là một ngoại ngữ hữu ích. Điều đáng bàn là một bước nhảy khác: Đề án không chỉ muốn dạy tiếng Anh như một môn học, mà muốn nó được dùng thường xuyên trong dạy học, giao tiếp, quản lý và các hoạt động giáo dục của nhà trường — tức là biến ngoại ngữ thành ngôn ngữ thứ hai. Bước nhảy ấy đắt đến đâu, và đã đặt đúng thứ tự chưa?

Năm nghìn tỷ đồng, nếu là phòng học

Theo ước tính của tôi, một khu học tập 50 phòng học, đầy đủ trang thiết bị hiện đại, tốn chừng 80 tỷ đồng; làm tròn là 100 tỷ. Vậy 5.000 tỷ dựng được 50 khu như thế, tức 2.500 phòng học. Sĩ số trung bình 45 em, làm tròn xuống 40, thì đó là chỗ ngồi cho 100.000 học sinh, trong những lớp học hiện đại, sạch sẽ, văn minh.

Một trăm nghìn đứa trẻ không phải con số để trang trí. Theo số liệu Bộ Giáo dục và Đào tạo nêu dịp khai giảng năm học 2026–2027, cả nước vẫn còn thiếu 45.691 phòng học và 27.084 phòng học chức năng. 2.500 phòng mới lấp được chừng 5% khoảng thiếu ấy — nhưng mỗi phòng là bốn mươi chỗ ngồi có thật.

Năm nghìn tỷ đồng, nếu là sách giáo khoa

Cũng khoản tiền ấy, đem in sách. Nếu giá xuất xưởng trung bình một bộ sách giáo khoa vào khoảng 450.000 đồng, làm tròn 500.000, thì in được 10 triệu bộ — hơn một nửa trong số khoảng 19,4 triệu học sinh phổ thông của cả nước. Còn theo mức giá ước tính cho bộ sách dùng chung năm nay, khoảng 200.000–300.000 đồng một bộ (chưa gồm sách tiếng Anh), thì 5.000 tỷ đủ cho từ gần 17 đến 25 triệu em: Phần lớn, có thể là toàn bộ học sinh phổ thông, không em nào phải bỏ tiền mua sách.

Thực ra nhà nước đã vạch lộ trình này. Theo Nghị quyết 71-NQ/TW và Nghị định 271/2026/NĐ-CP, từ năm học 2029–2030, học sinh cả nước được mượn sách giáo khoa miễn phí ở thư viện trường. Một số địa phương đi sớm hơn: Quảng Ninh dự kiến chi khoảng 70 tỷ đồng; Cà Mau khoảng 27 tỷ đồng cho hơn 157.000 học sinh tiểu học. Hai bên không cùng quy mô, cũng không cùng thời hạn, nhưng khoảng cách giữa vài chục tỷ và 4.500 tỷ vẫn đáng để ý. Câu hỏi vì thế không phải là nhà nước có làm được hay không; câu hỏi là thứ tự: Một khoản tiền cỡ ấy nên dùng để rút ngắn lộ trình đã có, hay để đi trước một bước nhảy mới?

Có người sẽ đáp rằng ngân sách không vận hành theo kiểu cộng trừ như vậy: Mỗi khoản có nguồn riêng, tiền ngoại ngữ không thể đem xây phòng học. Đúng, và hai phép tính trên không phải là bản dự toán. Chúng là một phép thử về thứ tự ưu tiên: khi còn thiếu chỗ ngồi, còn phải đếm từng năm tới ngày sách giáo khoa miễn phí, ta có nên dựng tầng hai của ngôi nhà ngôn ngữ trước không? Muốn trả lời, phải rời chuyện tiền để nhìn xuống nền móng — mà nền móng ấy là tiếng Việt.

Tầng hai dựng trước tầng một

Ngôi nhà ngôn ngữ của một đứa trẻ có tầng một là tiếng mẹ đẻ, và tầng ấy chưa thật vững — không riêng gì ở trẻ em. Chỉ cần lướt phần bình luận dưới một bài báo, hay đọc một văn bản dài vài trang, ta dễ gặp những câu sai ngữ pháp, những ý nghĩ không tìm nổi cách nói đúng với điều chính người viết muốn nói. Người lớn còn vậy, nói chi học sinh.

Số liệu quốc tế gợi ý một điều tương tự ở tầng sâu hơn, dù cần đọc thận trọng. Trong PISA 2022, khoảng 77% học sinh Việt Nam 15 tuổi đạt mức đọc hiểu cơ bản trở lên, nhỉnh hơn mức 74% của các nước OECD; nhưng chỉ khoảng 1% đạt nhóm cao nhất, so với 7% của OECD. (Chính OECD lưu ý rằng khả năng so sánh kết quả đọc hiểu của Việt Nam với các nước khác không thật chắc chắn.) Phần còn thiếu lại là phần quan trọng nhất: khả năng đọc một văn bản dài, xử lý khái niệm trừu tượng, phân biệt sự kiện với ý kiến — chính thứ năng lực mà “tri thức nhân loại” đòi hỏi.

Chưa nói chắc một ý bằng tiếng mẹ đẻ mà đã đòi nghĩ ý ấy bằng một ngôn ngữ khác, thì ngôn ngữ thứ hai khó thành thứ gì hơn một chiếc khăn quàng cổ bằng giẻ rách: khoác lên cho có dáng, mà không giữ được hơi ấm của tư duy. Xin nhắc cho khỏi hiểu lầm: hình ảnh ấy nhắm vào ngôn ngữ thứ hai đặt trên một nền tiếng Việt còn lung lay, chứ không nhắm vào việc biết tiếng Anh.

Hà Nội đã cho thấy điều này từ những ngày đầu thí điểm. Một số trường dạy Toán và Khoa học tự nhiên bằng tiếng Anh. Một học sinh lớp 9 — dù ủng hộ đề án — nói rằng nếu vốn từ chuyên ngành còn ít, các em dễ gặp khó khăn để hiểu bài. Hiệu trưởng một trường thí điểm cho biết nhà trường mới tuyển được sáu giáo viên vừa dạy được bộ môn vừa dạy được bằng tiếng Anh (Tiền Phong, tháng 10/2026). Đó là cái giá của việc truyền một kiến thức mới bằng một ngôn ngữ chưa vững: phần sức lực để hiểu ngôn ngữ dễ bị trừ vào phần sức lực để hiểu bài.

Ngụy biện của hai lựa chọn

Đề án tự trình bày mục đích là để học sinh dùng tiếng Anh trong học thuật, khai thác tài liệu, dùng công cụ số và trí tuệ nhân tạo, hội nhập quốc tế. Lập luận bênh vực nó thường đi thêm một bước: Không có ngôn ngữ thứ hai thì người học đứng ngoài tri thức nhân loại. Tôi cho đó là một ngụy biện lưỡng phân — hoặc dùng tiếng Anh làm ngôn ngữ thứ hai của cả nhà trường, hoặc đứng ngoài tri thức. Giữa hai cực ấy còn cả một khoảng rộng.

Thứ nhất, đọc được tài liệu là một kỹ năng; học mọi môn bằng một ngoại ngữ là một lựa chọn khác. Kỹ năng ấy hoàn toàn có thể được dạy tốt như một môn học. Thứ hai, ở phần lớn các nền khoa học – công nghệ phát triển như Nhật Bản, Hàn Quốc, Đức, Pháp, học sinh học các môn khoa học bằng tiếng mẹ đẻ; ngoại ngữ là một môn học, một công cụ để đi xa hơn, không phải ngôn ngữ của lớp học. Thứ ba, các công cụ số và trí tuệ nhân tạo mà đề án viện dẫn cũng đang làm việc đọc một tài liệu ngoại ngữ dễ dàng hơn nhiều so với một thập niên trước. Thứ tư, và căn bản hơn cả: hiểu một tri thức không phải là nhận ra các từ; hiểu là nói lại được bằng lời của chính mình. Người chưa diễn đạt nổi một ý bằng tiếng Việt thì khó thấu một lập luận bằng tiếng Anh.

Những ví dụ thường được viện dẫn — Singapore, Philippines, Ấn Độ — là những nơi tiếng Anh vốn đã hiện diện từ lâu trong hành chính, tư pháp, truyền thông; Việt Nam thì không. Ngay Malaysia cũng từng đổi hướng qua lại giữa tiếng Anh và tiếng Malay trong dạy học: đây chưa phải chân lý đã ngã ngũ để ta bê nguyên về. Còn trong nghị trường, một đại biểu Quốc hội — dù ủng hộ chủ trương — đã chỉ ra rằng ở một số tỉnh miền núi, học sinh dân tộc thiểu số chiếm trên 90% và tiếng Việt với các em vẫn là ngôn ngữ thứ hai. Với những em ấy, tiếng Anh sẽ là lớp ngôn ngữ thứ ba chồng lên một lớp thứ hai còn đang học.

Một con đường đã đi qua

Chúng ta cũng không phải lần đầu bước trên con đường này. Đề án “Dạy và học ngoại ngữ trong hệ thống giáo dục quốc dân giai đoạn 2008–2020” được đặt ra với tổng kinh phí 9.378 tỷ đồng. Tháng 10/2016, khi đại biểu Quốc hội chất vấn liệu đề án có đạt mục tiêu hay không, Bộ trưởng Phùng Xuân Nhạ trả lời thẳng là không. Lần này mục tiêu cao hơn — từ ngoại ngữ lên ngôn ngữ thứ hai — trong khi những nút thắt cũ vẫn còn: chính Bộ ước tính cần bổ sung khoảng 22.000 giáo viên tiếng Anh cho mầm non và tiểu học, và bồi dưỡng ít nhất 200.000 giáo viên có thể dạy học bằng tiếng Anh. Nâng mục tiêu lên mà chưa gỡ những nút thắt cũ thì chưa phải đột phá; đó mới chỉ là một lời hứa lớn hơn.

Trở lại căn phòng

Quay lại căn phòng ở đầu bài: bốn mươi chiếc bàn, bốn mươi cuốn sách còn thơm mùi giấy. Một em nhỏ mở trang đầu, đọc được, hiểu được, rồi gập sách lại và nói ra điều mình nghĩ bằng một câu tiếng Việt trọn vẹn. Đó là tầng một. Khi tầng một vững — đủ phòng, đủ sách, đủ lời — một ngoại ngữ, tiếng Anh hay thứ tiếng nào khác, sẽ là một cánh cửa thật. Còn dựng tầng hai khi tầng một còn thiếu gạch, thì thứ ta quàng lên cổ đứa trẻ chỉ là một mảnh giẻ.

Nguồn số liệu

• Quyết định 2371/QĐ-TTg ngày 27/10/2025 phê duyệt Đề án: https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Giao-duc/Decision-2371-QD-TTg-2025-Making-english-the-second-language-in-schools-during-2025-2035-project-682518.aspx
• Mục đích của đề án (Báo Văn hóa): https://baovanhoa.vn/doi-song/dua-tieng-anh-thanh-ngon-ngu-thu-hai-trong-truong-hoc-177958.html
• Kế hoạch 259/KH-UBND của Hà Nội, kinh phí khoảng 4.500 tỷ đồng (Báo Đại biểu Nhân dân, 7/7/2026): https://daibieunhandan.vn/ha-noi-du-kien-20-truong-thi-diem-dua-tieng-anh-thanh-ngon-ngu-thu-hai-10422885.html
• Thí điểm tại Hà Nội: học sinh, phụ huynh, nhà trường (Tiền Phong, tháng 10/2026): https://tienphong.vn/ha-noi-thi-diem-de-an-4500-ty-dua-tieng-anh-thanh-ngon-ngu-thu-2-hoc-sinh-lo-qua-tai-truong-hoc-thieu-giao-vien-post1884847.tpo
• Cả nước còn thiếu phòng học (Tiền Phong, 5/9/2026): https://tienphong.vn/ron-rang-khai-giang-nam-hoc-moi-26-trieu-hoc-sinh-sinh-vien-toi-truong-post1873726.tpo
• Số học sinh phổ thông năm học 2026–2027 (Báo SGGP): https://www.sggp.org.vn/26-trieu-hoc-sinh-sinh-vien-buoc-vao-nam-hoc-moi-post870253.html
• Miễn phí sách giáo khoa: Nghị định 271/2026/NĐ-CP, Quảng Ninh (VietnamPlus): https://www.vietnamplus.vn/cac-dia-phuong-mien-phi-sach-giao-khoa-cho-hoc-sinh-nam-hoc-2026-2027-post1124062.vnp
• Cà Mau miễn phí sách giáo khoa (Báo Đại biểu Nhân dân, 21/7/2026): https://daibieunhandan.vn/nhung-dia-phuong-dau-tien-mien-phi-sach-giao-khoa-10424418.html
• Giá ước tính bộ sách dùng chung (Báo Pháp luật Việt Nam): https://baophapluat.vn/tin-vui-truoc-nam-hoc-moi.html
• PISA 2022, Việt Nam (OECD): https://www.oecd.org/en/publications/pisa-2022-results-volume-i-and-ii-country-notes_ed6fbcc5-en/viet-nam_a727c3a8-en.html
• PISA 2022, tỷ lệ học sinh theo mức đọc hiểu (Báo Hải Phòng): https://news.baohaiphong.vn/print/374135.html
• Ý kiến đại biểu Quốc hội về học sinh dân tộc thiểu số (Báo Đại biểu Nhân dân): https://daibieunhandan.vn/khi-co-quyet-tam-cao-va-chinh-sach-du-manh-se-som-dua-tieng-anh-thanh-ngon-ngu-thu-hai-10397019.html
• Malaysia và các cách tiếp cận ngôn ngữ trong giáo dục (VnExpress): https://vnexpress.net/vi-sao-phai-hoc-tieng-anh-4782931.html
• Đề án Ngoại ngữ 2008–2020, kinh phí 9.378 tỷ đồng (Báo Giáo dục Việt Nam, 21/9/2016): https://giaoduc.net.vn/kho-khan-lon-nhat-cua-de-an-giao-duc-co-gia-hon-9000-ty-dong-gap-phai-la-gi-post170990.gd
• Chất vấn Bộ trưởng về Đề án Ngoại ngữ 2020 (Pháp Luật TP.HCM): https://plo.vn/de-an-2020-dai-du-an-chuc-ngan-ty-nhung-co-tien-dau-post413793.html
• Nhu cầu giáo viên của đề án (Thương hiệu và Công luận): https://thuonghieucongluan.com.vn/ha-noi-du-kien-thi-diem-dua-tieng-anh-thanh-ngon-ngu-thu-hai-tai-20-truong-tu-nam-hoc-2026-2027-a325618.html