Con muốn đẻ ra cha

Vòng luẩn quẩn của tư duy quản lý "ngược đời": Khi văn bản đẻ ra bằng AI rồi đòi dùng nghị định sửa luật.

​Mới đây, truyền thông đưa tin về một đề xuất gây xôn xao dư luận: Chính phủ đề xuất được quyền ban hành nghị định để điều chỉnh các quy định của luật do mình trình trong trường hợp cấp bách mà Quốc hội không thể họp, nhằm giải quyết ngay vấn đề phát sinh. Nghe qua thì có vẻ là một giải pháp "linh hoạt" tình thế, nhưng bản chất sâu xa của nó lại là một sự đảo lộn trật tự lập pháp nguy hiểm chưa từng có.

​Căn bệnh hậu quả: Văn bản xa rời thực tế, chế tài cực đoan

​Bản chất của tình trạng này xuất phát từ những văn bản, nghị định được soạn thảo vội vã, thiếu thực tế, thậm chí có cảm giác "làm cho có" hoặc dựa vào các công cụ tự động như AI mà không qua nổi một khâu thẩm định tác động xã hội thấu đáo. Kết quả là cho ra đời những quy định sai lệch, xa rời đời sống, không có khả năng thi hành.

​Thay vì quay lại rà soát gốc rễ để sửa đổi cho hợp lý, cơ quan quản lý lại chọn cách bù đắp bằng các chế tài ngày càng cực đoan:

​Từ việc đẻ ra các hình phạt không tưởng lên tới 1,5 đến 2 tỷ đồng.

​Đến các biện pháp hành chính nặng nề như cấm xuất cảnh, hay thậm chí định đoạt cắt cả điện, nước và các dịch vụ thiết yếu tối thiểu của con người.

​Càng siết chặt bằng những mệnh lệnh hành chính vô lý, khả năng thực thi luật pháp lại càng suy giảm.

Người dân và doanh nghiệp mất niềm tin, còn hệ thống thì rơi vào trạng thái "pháp luật trên giấy".

​Sự nhập nhèm của từ "cấp bách" và kẽ hở để che đậy sai lầm

​Nguy hiểm hơn cả là khái niệm "cấp bách" hoàn toàn không có tiêu chuẩn định lượng hay ranh giới rõ ràng. Đây là một khái niệm mang tính cảm tính, định tính hoàn toàn, thích vin vào đâu thì ra đấy.

​Khi một văn bản, nghị định doạ phạt nặng, làm sai, không thi hành được hoặc lộ rõ lỗ hổng, cơ quan soạn thảo hoàn toàn có thể vin vào cái cớ "cấp bách" để tự chữa cháy, tự sửa sai ngay bằng nghị định mà không cần qua bất kỳ một quy trình phản biện chính sách, tranh luận công khai hay thông qua Quốc hội nào. Khái niệm "cấp bách" bỗng nhiên biến thành một chiếc ô che mưa che nắng cho những quyết sách vội vã, tùy tiện, tạo ra kẽ hở lớn để lách luật và né tránh trách nhiệm giải trình.

​Tư duy "vừa đá bóng vừa thổi còi" và đỉnh cao của sự ngược đời

​Khi những văn bản quái gở ấy không thể đi vào thực tế, người ta bắt đầu nghĩ ra cái trò làm ngược để vô hiệu hóa Quốc hội. Lập luận cho phép dùng nghị định để sửa luật chẳng khác nào tư duy kiểu hỏi: "Mày có biết bố mày là ai không?" để rồi nhận lại câu trả lời: "Bố mày là con tao".

​Luật pháp sinh ra là để bảo vệ xã hội và phải do Quốc hội – cơ quan đại diện cho nhân dân – ban hành. Thế nhưng, cơ quan hành pháp (vốn chỉ là "đứa con" có chức năng thực thi) lại muốn nắm luôn quyền tự sửa "luật chơi" do chính mình vẽ ra. Khi cái gốc đã lộn ngược, sự ngạo mạn của quyền lực hành chính xuất hiện: đặt mình đứng lên trên cả cơ quan quyền lực cao nhất.

Hiệu ứng domino: Phá hủy hệ thống luật pháp và châm ngòi cho việc đạp đổ Hiến pháp

​Nếu logic dùng văn bản có hiệu lực thấp để sửa văn bản có hiệu lực cao được chấp nhận, hệ quả dây chuyền sẽ là một thảm họa pháp lý:

​Từ nghị định sửa luật: Sẽ dẫn đến việc các Bộ trưởng dùng thông tư để sửa nghị định, thậm chí sửa luật.

​Đỉnh điểm là dùng luật để sửa Hiến pháp: Khi trật tự kim tự tháp pháp luật bị lật ngược, Hiến pháp – đạo luật gốc mang tính khế ước xã hội tối cao – cũng có thể bị bẻ cong bởi những thủ tục tùy tiện, gấp gáp dưới danh nghĩa "cấp bách".

​Quy trình phá hủy hệ thống luật pháp một khi đã bắt đầu bằng sự lạm quyền và tư duy bất chấp nguyên tắc, thì cái đích cuối cùng chính là phá hủy luôn cả nền tảng Hiến pháp.

Khi sự ổn định và thượng tôn pháp luật bị xói mòn, cái còn lại chỉ là sự tùy tiện và nỗi bất an bao trùm toàn xã hội.