English
Học vấn và phẩm giá — Vẻ đẹp đích thực của con người
Học vấn và phẩm giá — Vẻ đẹp đích thực của con người
Bộ lông làm đẹp con công, học vấn là đẹp con người. Sắc đẹp chỉ thu hút được ánh mắt, còn phẩm giá mới chinh phục được tâm hồn.
Con công xòe đuôi giữa nắng sớm, hàng trăm con mắt lam ngọc lấp lánh khiến người qua đường phải dừng bước. Đó là vẻ đẹp trời cho — không cần học, không cần rèn, sinh ra đã sẵn có, và cũng sẽ tàn theo đúng nhịp của tự nhiên, không hơn không kém. Con người thì khác. Có người sinh ra với gương mặt khả ái, có người sinh ra bình thường, nhưng thứ khiến một con người thật sự "đẹp" — đẹp theo nghĩa khiến kẻ khác phải kính trọng, tin cậy, muốn ở gần — lại không phải điều ai cũng mang sẵn từ lúc chào đời. Đó là học vấn, là phẩm giá: hai thứ chỉ có được bằng công phu tu dưỡng suốt một đời người.
Trước hết, cần hiểu vì sao hình ảnh con công được chọn để đối chiếu. Bộ lông của loài công là quà tặng của tạo hóa, không phải thành quả của nỗ lực; con công không "làm" ra vẻ đẹp ấy, nó chỉ đơn giản là mang nó trên mình. Sắc đẹp của con người, xét đến cùng, cũng vận hành theo quy luật tương tự. Gương mặt, vóc dáng phần lớn do di truyền, do may rủi của tự nhiên, không phải điều ta tự tay tạo ra bằng ý chí. Học vấn thì hoàn toàn khác. Không ai sinh ra đã thông tuệ, đã hiểu lẽ đời, đã biết phân biệt phải trái, thiện ác. Học vấn là kết quả của tháng năm miệt mài đọc sách, quan sát, suy ngẫm, vấp ngã rồi tự sửa mình. Chính vì được tạo nên bằng công sức thật sự, học vấn — và cùng với nó là phẩm giá — mang một giá trị mà sắc đẹp bẩm sinh không thể có: nó là bằng chứng của một tâm hồn biết cố gắng.
Vế sau của câu nói còn đi xa hơn, chỉ ra sự khác biệt về sức nặng giữa hai loại vẻ đẹp ấy. "Sắc đẹp chỉ thu hút được ánh mắt" — nghĩa là nó gây ấn tượng tức thời, ở tầng bề mặt, trong khoảnh khắc gặp gỡ đầu tiên. Nhưng ánh mắt vốn dễ no, dễ chán, và trên hết, dễ bị thời gian phản bội. Nhan sắc nào rồi cũng phai nhạt theo năm tháng, đó là quy luật không ai cưỡng được, kể cả người đẹp nhất. Một vẻ đẹp chỉ dựa vào hình thức, khi không còn gì bên trong nâng đỡ, sẽ trở nên trống rỗng ngay khi lớp vỏ ấy phai màu. Ngược lại, "phẩm giá mới chinh phục được tâm hồn" — phẩm giá là kết tinh của cách một người đối xử với kẻ khác, với công việc, với chính lương tâm mình lúc không ai nhìn thấy. Nó không lộ ra ngay từ cái nhìn đầu tiên, nhưng càng ở gần, càng thử thách qua thời gian, nó càng tỏa sáng. Người ta có thể ngoái nhìn một gương mặt đẹp trong giây lát, nhưng người ta chỉ thật lòng yêu mến, tin cậy và ở lại lâu dài bên một tâm hồn tử tế, một trí tuệ đáng trọng. Đó là lý do sắc đẹp chinh phục nhanh mà phẩm giá chinh phục sâu.
Văn học và tục ngữ Việt Nam từ lâu đã thấm thía điều này. Nguyễn Du, sau khi để Thúy Kiều trải qua mười lăm năm chìm nổi vì tài sắc, đã đúc kết một câu để đời: "Chữ tâm kia mới bằng ba chữ tài." Tài hoa, nhan sắc — những thứ khiến người đời trầm trồ — vẫn phải nhường bước trước cái tâm, trước phẩm cách của một con người. Dân gian cũng có câu ngắn gọn mà đanh thép: "Cái nết đánh chết cái đẹp." Khi phẩm hạnh và nhan sắc mâu thuẫn nhau, người đời bao giờ cũng lấy phẩm hạnh làm thước đo cuối cùng. Đó không phải là sự phủ nhận cái đẹp hình thức, mà là một bảng xếp hạng giá trị rất rõ ràng trong quan niệm sống của người Việt: đẹp người không bằng đẹp nết.
Không cần tìm đâu xa, đời sống quanh ta cũng minh chứng cho điều này. Một người thầy tận tụy dìu dắt bao thế hệ học trò, một bác sĩ lặng lẽ thức trắng đêm bên giường bệnh nhân, một người lao động bình dị nhưng luôn giữ đúng lời hứa — không ai trong số họ cần một gương mặt đẹp để được người đời kính trọng. Nhiều năm sau, người ta có thể quên mất hình dáng của một người thầy, nhưng bài học và tấm lòng người ấy để lại thì vẫn còn nguyên vẹn. Cái đọng lại sau cùng trong lòng người khác, hóa ra, chưa bao giờ là dung mạo.
Dẫu vậy, đề cao học vấn và phẩm giá không có nghĩa là phủ nhận vẻ đẹp hình thức. Sắc đẹp vẫn là một phần tự nhiên, đáng trân trọng của đời sống; nó mang lại sự tự tin, niềm vui thẩm mỹ chính đáng, và không ai đáng bị chê trách vì sinh ra đã đẹp. Nhưng cũng cần nhìn ở chiều ngược lại: bản thân học vấn, nếu tách rời khỏi đạo đức, cũng chưa đủ làm nên phẩm giá. Một người đọc nhiều, hiểu rộng, nhưng kiêu ngạo, khinh miệt kẻ kém may mắn hơn mình, thì kiến thức ấy chỉ tô điểm cho cái tôi chứ không làm nên nhân cách. Học vấn, suy cho cùng, chỉ là điều kiện cần; phẩm giá — với đạo đức, lòng khiêm nhường và cách đối xử tử tế — mới là điều kiện đủ để một con người thực sự đáng trọng.
Vấn đề chỉ thật sự nảy sinh khi con người lấy vẻ ngoài làm cứu cánh duy nhất, dồn hết thời gian cho việc trang điểm dung nhan mà bỏ quên việc trau dồi trí tuệ và tâm hồn. Một vẻ đẹp trọn vẹn nhất, xét cho cùng, là khi hình thức và nội dung hài hòa với nhau — như tục ngữ vẫn nói "tốt gỗ hơn tốt nước sơn," ưu tiên cái gỗ, nhưng gỗ tốt mà nước sơn cũng đẹp thì lại càng quý. Điều đáng suy ngẫm trong đời sống hiện nay là một xu hướng ngược lại đang len lỏi: nhiều người mải chạy theo hình ảnh, chuộng vẻ ngoài lộng lẫy trên những khung hình phẳng lì hơn là chăm chút cho vốn hiểu biết và cách sống thật của chính mình. Đó là một sự đảo lộn thứ tự ưu tiên, âm thầm mà đáng lo.
Từ câu nói ấy, có thể rút ra một bài học giản dị nhưng không dễ thực hành: hãy dành sự chăm sóc nhiều nhất cho những gì bền vững nhất. Đọc thêm một trang sách, sửa thêm một thói quen chưa tốt, đối xử tử tế hơn với người xung quanh, giữ lời hứa dù nhỏ — những việc ấy không lấp lánh như bộ lông công, không tạo ấn tượng tức thì. Nhưng chính chúng, chứ không phải điều gì khác, mới làm nên giá trị lâu dài của một đời người. Con công có lẽ mãi mãi chỉ đẹp trong khoảnh khắc xòe đuôi giữa nắng. Con người, nếu biết chọn đúng nơi để vun đắp, có thể mang một vẻ đẹp mà năm tháng không những không lấy đi, mà còn làm cho sâu sắc thêm theo từng năm sống. Đó mới là thứ vẻ đẹp thật sự đáng để cả một đời người theo đuổi.
.png)
Phản hồi về bài viết