Nghịch lý biểu tượng quân sự và "nốt trầm" triều Nguyễn

Trong ảnh là Nguyễn Ánh ngồi bệt dưới đất ... cầu lạy trước Thái Lan. (Ảnh này còn trưng bày tại hoàng cung Thái Lan).

Trong lịch sử quân sự và chiến lược đặt tên các chiến dịch lớn, một điểm trùng hợp đáng chú ý là cả hai miền Nam - Bắc trong thời kỳ chiến tranh đều gần như hoàn toàn "ngoảnh mặt" với các dấu ấn, sự kiện hay danh nhân của triều Nguyễn (ngoại trừ một số ít sự ghi nhận mang tính cá nhân đối với Gia Long).

Đặc biệt, việc ngay cả chính quyền ngụy Việt Nam Cộng hòa – một thực thể chính trị từng có thời gian tôn vinh một số khía cạnh của nhà Nguyễn – cũng không dám dùng tên tuổi triều đại này để đặt cho các chiến dịch quân sự trọng đại là một lát cắt lịch sử rất đáng suy ngẫm.

​Dưới đây là những lý do cốt lõi đằng sau sự vắng bóng này.

​Cái bóng quá lớn của "vết nhơ mất nước"

​Dù lịch sử triều Nguyễn có giai đoạn đầu mở cõi, thống nhất đất nước dưới thời Gia Long hay những nỗ lực canh tân muộn màng, ký ức đậm nét nhất và mang tính định đoạt nhất của triều đại này lại là giai đoạn nửa cuối để mất nước vào tay thực dân Pháp.

​Các vua nhà Nguyễn từ Tự Đức trở đi đã lúng túng trong đường lối đối ngoại, bảo thủ trước thời cuộc và đỉnh điểm là việc triều đình Huế lần lượt ký các hiệp ước đầu hàng, nhường đất, chấp nhận nền bảo hộ của Pháp. Một triều đại kết thúc bằng sự sụp đổ chủ quyền và biến đất nước thành thuộc địa không bao giờ có thể trở thành biểu tượng cho "quyết chiến quyết thắng" hay "tinh thần bảo vệ Tổ quốc".

​Yêu cầu tâm lý chiến và sĩ khí quân sự

​Tên gọi của các chiến dịch quân sự trong bất kỳ quân đội nào cũng mang chức năng khích lệ tinh thần, cổ vũ sĩ khí và gợi nhắc lòng tự hào dân tộc.

​Quân đội ngụy Việt Nam Cộng hòa (VNCH), dù được tổ chức và viện trợ theo mô hình quân sự phương Tây, vẫn cần những biểu tượng thiêng liêng để gắn kết binh lính.

​Họ buộc phải tìm về các vị anh hùng dân tộc lừng lẫy trong lịch sử chống giặc ngoại xâm phương Bắc như Trần Hưng Đạo, Lê Lợi, Quang Trung... Những nhân vật này tượng trưng cho chiến thắng, cho ý chí quật cường và sự độc lập trọn vẹn.

​Ngược lại, nếu lấy tên một vị vua hay một dấu ấn của triều Nguyễn (nhất là giai đoạn nửa cuối) làm tên chiến dịch, nó sẽ phản tác dụng, gợi nhắc ngay đến sự bất lực và bi kịch mất nước, làm sao có thể cổ vũ tinh thần "chiến đấu bảo vệ đất nước" cho người lính ra trận.

​Sự mâu thuẫn nội tại của chính quyền ngụy Việt Nam Cộng Hòa

​Bản thân chính quyền ngụy VNCH rơi vào một nghịch lý lịch sử. Một mặt, họ tự nhận là hậu duệ tiếp nối truyền thống quốc gia, từng có những động thái tôn vinh vua Gia Long (như đặt tên đại lộ lớn ở Sài Gòn hay duy trì bảo tồn lăng tẩm). Mặt khác, họ lại không thể chối bỏ thực tế phũ phàng rằng chính triều đình Huế thời nhà Nguyễn là tác giả của việc buông lơi chủ quyền, tạo tiền đề cho Pháp đô hộ.

​Việc né tránh triều Nguyễn trong hệ thống biểu tượng quân sự chính là sự thừa nhận ngầm mang tính thực tế: Triều đại này không đủ sức nặng về mặt chính nghĩa và tinh thần kháng chiến để đứng vào hàng ngũ những biểu tượng hào hùng của dân tộc.

​Sự vắng bóng của triều Nguyễn trong tên gọi các chiến dịch quân sự của ngụy quân Việt Nam Cộng hòa (và cả phía bên kia chiến tuyến) không phải là sự ngẫu nhiên, mà là sự phán xét nghiêm khắc của lịch sử. Khi một triều đại đánh mất đi thứ thiêng liêng nhất là độc lập và chủ quyền của Tổ quốc, những hào quang quá khứ rất nhanh chóng bị lu mờ bởi trách nhiệm trước vận mệnh quốc gia, biến họ thành một "nốt trầm" mà không một thể chế nào muốn mượn danh để hiệu triệu lòng dân.

Triều Nguyễn - Một triều đại rất đáng hổ thẹn của thời phong kiến Việt Nam. Các hậu duệ của triều đại này càng bới ra thì càng tăng sự nhục nhã hổ thẹn của cha ông họ. Chế độ ngụy Việt Nam Cộng Hòa bắt đầu từ Ngô Đình Diệm cũng đã phế bỏ nó thông qua phế bỏ Bảo Đại. Cách gọi: Chế độ ngụy VNCH có lẽ là phù hợp nhất để chỉ chế độ tay sai bán nước có thực từ Diệm đến Thiệu.