Trời - cùng đích của đời người

Bàn về đạo tu thân, tri Thiên và con đường đến chỗ đại đồng

Con người sinh ra, lớn lên, bôn ba giữa dòng đời, ai cũng mang trong lòng một câu hỏi, dù không phải ai cũng cất công tự hỏi: rốt cuộc, đời mình hướng về đâu? Có người gửi câu trả lời vào công danh, của cải; có người mải miết chạy theo thành tích, theo những lượt "thích" thoáng qua trên mạng xã hội — để rồi một lúc nào đó dừng chân, vẫn thấy lòng trống rỗng, vì cái đích mình theo đuổi hóa ra chỉ là trạm dừng, không phải nơi về. Cái đích thật sự, cái mà không danh vọng hay của cải nào thay thế được, chính là Trời.

Chữ Trời ở đây xin được hiểu theo nghĩa rộng, cũng là nghĩa gần gũi nhất với tâm thức người Việt: không chỉ là một trật tự đạo lý trừu tượng, mà là một thực tại đáng tôn kính — vừa là cội nguồn, vừa là chỗ nương tựa, vừa là lẽ công bằng sau cùng của đời người.

Sách Trung Dung, chương XX, có một đoạn ngắn liên quan đến con đường ấy:

故君子不可以不修身，思修身不可以不事親，思事親不可以不知人，思知人不可以不知天。

Cố quân tử bất khả dĩ bất tu thân; tư tu thân, bất khả dĩ bất sự thân; tư sự thân, bất khả dĩ bất tri nhân; tư tri nhân, bất khả dĩ bất tri thiên.

(Cho nên bậc quân tử không thể không tu dưỡng bản thân; muốn tu thân, không thể không phụng dưỡng, hiếu kính với cha mẹ; muốn hiếu kính với cha mẹ, không thể không biết người; muốn biết người, không thể không biết Trời.)

Đọc theo đúng văn mạch, đây là một chuỗi quan hệ điều kiện, đi từ gần đến xa: muốn tu thân, không thể bỏ qua việc thờ cha mẹ; muốn thờ cha mẹ cho phải đạo, không thể không biết người; muốn biết người, không thể không biết Trời. "Tri Thiên" đứng ở cuối câu văn, như tầng nhận thức sau cùng mà người tu thân cần đạt tới.

Nhưng nếu nhìn từ một chiều sâu khác, có thể thấy "tri Thiên" không chỉ là nấc cuối của tiến trình, mà còn là nguyên lý soi sáng toàn bộ tiến trình ấy. Bởi người không có điểm tựa nào lớn hơn bản thân, lấy gì làm chuẩn để tu thân? Lòng hiếu kính với cha mẹ, nếu không bắt rễ từ một lẽ thiêng liêng hơn cảm tình riêng, sớm muộn cũng lung lay trước chuyện hơn thua, được mất. Theo cách đọc thêm này — bên cạnh cách đọc theo đúng trình tự văn bản — "tri Thiên" vừa là đích đến, vừa là điểm tựa: biết Trời, con người mới có chỗ nương để tu thân, sự thân, tri nhân cho trọn đạo.

Nhưng "biết" mới là bước đầu, chưa phải là sống. Trung Dung, ở đoạn vừa dẫn, dừng lại ở chữ "tri" — biết Trời. Nếu đem chữ "tri" ấy đặt vào đời sống thực hành, cái biết về Trời khó có thể chỉ dừng ở nhận thức. Trong cách hiểu của bài viết này, cái biết ấy, khi đã thật, tất đòi nơi con người một thái độ tương ứng: Kính Thiên và thuận Thiên. Biết mà không kính, cái biết dễ chỉ nằm trên sách vở. Kính mà không thuận, lòng kính dễ chỉ còn là nghi thức suông. Kính Thiên là đem lòng tôn kính, biết ơn hướng về Trời như hướng về cội nguồn sinh thành; thuận Thiên là đem chính đời sống hằng ngày — từng lời ăn tiếng nói, từng cách đối nhân xử thế — thuận theo lẽ công bằng, nhân ái mà Trời đã đặt để trong lòng người. Theo mạch ấy, kính Thiên và thuận Thiên không phải là chuyện riêng của người có tín ngưỡng, mà là lẽ sống mà mọi người trong xã hội, không trừ một ai, đều nên lấy làm gốc — bởi ai cũng khởi đi từ cùng một điểm là bản thân mình, và bất kể xuất thân hay địa vị, đều có khả năng hướng đời mình về một nguyên lý cao hơn những lợi ích riêng tư.

Điều vừa nói mới chỉ dừng ở từng người. Nhưng nếu mỗi người đều lấy kính Thiên, thuận Thiên làm gốc, thì cả một thế giới sẽ đổi khác — đây là chỗ đạo tu thân của từng cá nhân nối liền với vận mệnh chung của muôn người. Sách Lễ Ký, ở thiên Lễ Vận, từng phác ra một viễn cảnh gọi là "đại đồng": Một thế giới mà thiên hạ vi công (天下為公) — thiên hạ là của chung, người có đức có tài được cử ra lo việc chung, người người giữ chữ tín, ăn ở hòa mục, người già được nương, trẻ nhỏ được dưỡng. Đây là một mạch tư tưởng khác trong Nho gia, không cùng xuất xứ với Trung Dung, và tự nó không nói đến chữ "Thiên". Nhưng nếu đứng từ góc nhìn của bài viết này mà lần thêm một bước, có thể thấy: Đại đồng khó lòng dựng nên chỉ bằng luật lệ hay chế độ. Luật lệ có thể ngăn người ta làm điều ác, nhưng không thể khiến muôn triệu tấm lòng tự nguyện quy về một mối. Muốn lòng người hợp nhất thật sự, có lẽ cần một điểm quy chiếu chung — không thuộc về riêng ai, mà sẵn có trong lương tri mọi người. Đó là Thiên lý: Lẽ công bằng, lẽ phải mà Trời đặt để trong lòng người, chứ không phải một tín điều của riêng một phái nào. Cũng chính vì "vi công" — của chung, không của riêng — mà Thiên lý ấy mới đủ sức làm chỗ quy về cho cả thiên hạ; và trong tinh thần kính Thiên, thuận Thiên vừa nói ở trên, chỗ quy về ấy, xin được gọi tên: Trời. Khi Trời được tôn làm chủ theo cách hiểu đó, khi mỗi người đều lấy kính Thiên, thuận Thiên làm nền, những khác biệt về lợi ích, địa vị, hơn thua mới có cơ nhường chỗ cho một mối quy về chung. Ấy là lúc, xin mượn đôi câu sau — không phải trích từ cổ văn, mà như một lời tự đúc kết — để khép lại mạch nghĩ này:

Thiên hạ đại đồng Thiên tác chủ

Nhân tâm hợp nhất Đạo duy quy

(Trời làm chủ, thiên hạ mới đại đồng;

Đạo khiến lòng người quy về một mối.)

Trở lại câu hỏi từ đầu: đời người, xét cho cùng, hướng về đâu? Mỗi người, tùy chặng đường đang đi, có thể có một câu trả lời khác nhau. Nhưng nếu chịu khó lần theo tận gốc — từ tu thân, đến hiếu kính cha mẹ, đến biết người — thì theo cách nhìn của bài viết này, mọi con đường, rốt lại, cũng chỉ dẫn về một hướng. Không phải vì bị ép buộc, mà vì đó vốn là nẻo về sẵn có trong lòng người, chỉ chờ được nhận ra: Kính Thiên, thuận Thiên — không phải để lìa xa cuộc sống, mà để sống cho trọn đạo làm người, và cùng nhau đi về nẻo đại đồng.