English
Đạo Trời kỵ sự viên mãn, Đạo người kỵ sự vẹn toàn
Đạo Trời kỵ sự viên mãn, Đạo người kỵ sự vẹn toàn
Suy ngẫm về lẽ đầy vơi trong cõi nhân sinh
Sống ở đời, mấy ai không mong một chữ "trọn": gia đạo trọn vẹn, công danh trọn vẹn, tình duyên đủ đầy, không khiếm khuyết một bề. Ước mong ấy tự nhiên như hơi thở, như bản năng vươn tới ánh sáng của muôn loài. Vậy mà cổ nhân — những bậc đã soi thấu lẽ vận hành của trời đất — lại để lại một lời răn nghe qua tưởng như đi ngược lòng người: đạo trời kỵ sự viên mãn, đạo người kỵ sự vẹn toàn. Cái đích mà ai nấy đều nhắm tới suốt một đời, sao thánh hiền lại dặn phải dè chừng đến thế? Ngẫm cho kỹ mới hay, đây không phải lời phủ nhận ước vọng vươn lên của con người, mà là một tiếng chuông cảnh tỉnh: hễ đầy đến tột cùng, cái đầy ấy không còn là chỗ dừng chân yên ổn nữa, mà đã hóa thành ngưỡng cửa của điều ngược lại.
I. Lời răn từ quẻ Khiêm
Gốc rễ của lời răn này, có lẽ nên tìm trước hết trong Kinh Dịch — bộ sách vẫn được xem là cỗi rễ của minh triết phương Đông. Trong sáu mươi tư quẻ, quẻ Khiêm được xếp ngay sau quẻ Đại Hữu. Đại Hữu là quẻ của sự có nhiều, có lớn, gần như viên mãn; nhưng người xưa lập luận rằng đã có nhiều, có lớn đến độ ấy rồi, tất không thể cứ để cho đầy tràn mãi, mà phải biết nhún mình xuống — nên sau Đại Hữu mới đến Khiêm. Trong lời Thoán của quẻ Khiêm, có một đoạn thuộc vào hàng sâu sắc nhất của cả bộ Kinh Dịch, đủ cả bốn vế: "Thiên đạo khuy doanh nhi ích khiêm, địa đạo biến doanh nhi lưu khiêm, quỷ thần hại doanh nhi phúc khiêm, nhân đạo ố doanh nhi hiếu khiêm." Đạo trời làm vơi chỗ đầy để bồi cho chỗ khiêm nhường; đạo đất biến đổi chỗ đầy mà đổ dồn về chỗ thấp; quỷ thần làm hại kẻ đầy mà ban phúc cho người khiêm; còn đạo người cũng vậy, vẫn thường ghét kẻ tự mãn mà quý kẻ biết nhún mình. Bốn vế nối nhau — trời, đất, quỷ thần, người — cùng quy về một mối, khiến lời răn này không còn là cảm nhận riêng của một cõi nào, mà là quy luật xuyên suốt khắp cả u minh lẫn nhân thế. Câu "đạo trời kỵ sự viên mãn, đạo người kỵ sự vẹn toàn" mà ta đang suy ngẫm hôm nay, e chính là một cách diễn đạt dân dã, gần gũi hơn của cái lẽ uyên áo ấy trong Kinh Dịch.
II. Đạo trời: lẽ tuần hoàn không có điểm dừng
Nhìn rộng ra thiên nhiên, lẽ ấy càng hiện rõ. Trăng đến rằm thì tròn, nhưng vừa tròn xong đã khuyết dần ngay từ đêm sau; nước dâng đầy sông thì tràn bờ, tràn rồi tất phải rút; mặt trời lên đến đỉnh đầu là khắc nắng gắt nhất, nhưng cũng chính là khắc bắt đầu ngả bóng về tây. Không một trạng thái viên mãn nào trong trời đất tự nó đứng yên được; hễ chạm tới đỉnh, tự khắc phải quay đầu.
Lão Tử trong Đạo Đức Kinh cũng nói rất gần với ý này. Ngài dạy: "trì nhi doanh chi, bất như kỳ dĩ" — giữ cho đầy tràn mãi, chẳng bằng biết dừng lại đúng lúc; nhà đầy vàng ngọc thì khó lòng giữ được lâu, giàu sang mà kiêu căng thì tự rước họa vào thân. Rồi ngài kết lại bằng một câu chỉ thẳng vào cái gốc của đạo trời: việc xong thì nên lui mình, ấy mới đúng là đạo trời vậy. Có thể nói, "kỵ sự viên mãn" không phải vì trời đất ganh ghét gì với sự đủ đầy, mà bởi bản chất của đạo trời vốn là chuyển động, là biến dịch không ngừng, chứ không phải một trạng thái tĩnh để dừng chân mãi mãi. Vật gì cố giữ mình ở đỉnh viên mãn, cưỡng lại dòng chảy ấy, tất sẽ gãy — như cành cứng gặp bão dễ gãy hơn cành mềm biết uốn theo chiều gió.
III. Đạo người: bài học từ cổ nhân
Nếu đạo trời là lẽ vận hành khách quan của vũ trụ, thì đạo người lại là bài học ứng xử ngay giữa đời sống thường nhật. Ở đây, chữ "vẹn toàn" mang thêm một tầng nghĩa nữa: không chỉ là cái đầy về của cải, mà còn là cái đầy về danh vọng, tài năng, về một nhân cách tưởng như không còn chỗ nào để chê trách.
Tăng Quốc Phiên — vị đại thần nổi tiếng thận trọng cuối đời Thanh — là một minh chứng sống động cho lẽ này. Năm 1845, khi công danh đang lên, gia đạo đang thịnh, ông tự đặt tên thư phòng của mình là "Cầu Khuyết Trai" — nghĩa là "nhà tìm sự khiếm khuyết." Ông từng viết đại ý: một mất một được vốn là lẽ tự nhiên của trời đất, nhưng con người sinh ra đã mang lòng ham muốn, chỉ thích cái đầy mà quên mất cái khuyết. Để phòng ngừa cái đầy hóa tràn, ông chủ ý để dành lại một phần khiếm khuyết cho những vinh hoa bên ngoài, cho những ham muốn của tai mắt và thân thể, không cầu cho được trọn vẹn hết thảy. Câu ông vẫn thường tự răn mình — đạo trời kỵ sự đầy tràn — gần như trùng khít với vế đầu của chủ đề ta đang bàn tới. Ở chính đỉnh cao quyền lực, ông không cầu cho được vẹn toàn tuyệt đối, mà cố ý giữ lại một khoảng khuyết cho mình; ấy lại chính là cách ông gìn giữ được phúc phận trọn đời, khác với nhiều bậc quyền thần trong sử sách vốn ngã xuống ngay khi vinh hoa lên đến đỉnh điểm.
Văn chương nước ta cũng thấm đẫm lẽ này, mà rõ nhất có lẽ là Truyện Kiều của Nguyễn Du. Ngay từ những câu mở đầu, cụ Nguyễn đã than: "Chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau." Thúy Kiều là hình tượng của tài sắc hiếm có. Nguyễn Du không quy nguyên nhân đoạn trường chỉ vào tài sắc ấy — mười lăm năm chìm nổi của nàng còn gắn với cả vòng nghiệp duyên, cả một xã hội bất công vây quanh số phận con người — nhưng chính sự vượt trội hiếm có ấy khiến lời than "chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau" càng trở nên ám ảnh. Đến cuối truyện, Nguyễn Du đúc kết bằng một câu như lời nhắn gửi cho muôn đời sau: "Có tài mà cậy chi tài, chữ tài liền với chữ tai một vần." Đọc lại hai câu ấy trong tinh thần bài viết này, ta thấy như một tiếng vọng khác của cùng một lẽ: cái vượt trội, nếu không đi cùng sự khiêm nhường gìn giữ, vẫn luôn mang theo trong nó một phần mong manh.
Dân gian ta cũng có câu giản dị mà thấm thía: sông có khúc, người có lúc — một lời nhắc rằng không ai, không đời nào giữ mãi được sự thuận lợi, sự trọn vẹn. Người khôn không phải người cố giành cho được cái vẹn toàn tuyệt đối, mà là người biết sống thuận theo lẽ đầy vơi ấy: biết đủ, biết dừng, biết nhường. Vì sao đạo người lại kỵ sự vẹn toàn đến thế? Có lẽ bởi một đời người quá trọn vẹn — không thiếu, không cần, không phải nương tựa vào ai — rất dễ sinh lòng kiêu mạn, dễ khép mình lại với người xung quanh. Con người ta gắn bó được với nhau phần nhiều là qua chỗ thiếu, chỗ cần. Cha mẹ cần con vì tuổi già sắp tới; con cần cha mẹ vì thuở còn non nớt. Bạn bè tìm đến nhau vì có những điều tự mình không gánh nổi một mình. Vợ chồng nên nghĩa cũng chẳng phải vì ai hơn ai, mà vì mỗi người đều mang một khoảng khuyết để người kia lặng lẽ lấp đầy. Có lẽ chính cái chưa trọn ấy, chứ không phải cái đã đủ, mới là nhịp cầu nối con người với con người. Một sự vẹn toàn tuyệt đối, nếu có thật trên đời, e cũng chỉ là một sự cô độc tuyệt đối mà thôi.
IV. Một chút Phật lý
Nhìn sang giáo lý nhà Phật, dẫu bản thân tôi chỉ là kẻ hậu học, vẫn còn trên con đường tìm hiểu chứ chưa dám nói là thấu suốt, tôi vẫn cảm nhận được đôi phần tương thông với lẽ đầy vơi này. Nhà Phật dạy về vô thường: mọi pháp hữu vi đều sinh diệt, biến đổi không ngừng, không có gì đứng yên mãi ở trạng thái toàn hảo. Cái mà người đời gọi là viên mãn, xét theo lẽ vô thường, cũng chỉ là một lát cắt tạm thời giữa dòng sinh diệt miên viễn mà thôi. Càng cố nắm giữ cho được cái viên mãn ấy, dường như càng đi ngược lại bản chất vô thường của vạn pháp — và khổ đau, theo chỗ tôi hiểu được đến nay, phần nhiều sinh ra chính từ chỗ chấp giữ đó. Con đường trung đạo mà nhà Phật chỉ ra, vì vậy, không phải là con đường của cực đoan: không chạy theo cho được cái đầy tuyệt đối, cũng chẳng buông xuôi vào cái trống rỗng, mà là một khoảng giữa tỉnh thức — biết đủ, biết dừng, sống thuận theo lẽ vô thường thay vì gồng mình cưỡng lại nó. Dĩ nhiên, nguyên nghĩa của Trung đạo là tránh xa hai cực đoan khổ hạnh ép xác và đắm chìm dục lạc; đem áp vào chuyện đầy vơi, khuyết toàn như trên, chỉ là một cách vận dụng tinh thần ấy vào đời sống thường nhật, chứ chưa phải toàn bộ nội hàm của giáo lý.
Lời kết
Vậy thì, sống ở đời, có nên vì lẽ ấy mà buông bỏ hết mọi mong cầu, mọi cố gắng vươn tới điều tốt đẹp? Tôi nghĩ không phải vậy. "Kỵ sự viên mãn", "kỵ sự vẹn toàn" không phải lời khuyên nên sống dở dang, cẩu thả, nửa vời. Đó là lời nhắc: đến chỗ đủ thì nên biết dừng, đến chỗ trọn thì nên biết khiêm, đừng cố vươn tới cái tuyệt đối — bởi cái tuyệt đối vốn không có chỗ đứng trong một thế giới vận động không ngừng.
Có lẽ, một đời sống đáng quý không phải là đời sống đã đầy đến miệng bát, mà là đời sống biết chừa lại một khoảng trống nhỏ — như vầng trăng mùng chín, mùng mười, chưa tròn hẳn nhưng đang độ đẹp nhất, vẫn còn chỗ để lớn lên, để chờ đợi, để giữ cho lòng người một chút hy vọng vào ngày mai. Đầy quá hóa tràn, tròn quá hóa vỡ. Chi bằng cứ khuyết một chút, vẹn một phần, mà thong dong đi trọn một kiếp nhân sinh.
.png)
Phản hồi về bài viết